Детройт туралы 27 қызықты мәліметтер

Америка Құрама Штаттарының қалалары өз тарихы бойы өрлеу мен құлдырау кезеңдерін бастан өткеріп отырды — біреулері жаңа өнеркәсіп салаларының дамуына ілесе отырып өсті, ал басқалары дәл сол салалар құлдыраған кезде біртіндеп әлсіреді. Осындай гүлдену мен құлдырау циклін Детройт қаласындай айқын бейнелейтін қалалар өте аз. Бір кездері Америка Құрама Штаттарындағы көлемі бойынша төртінші қала болған Детройт кейін деиндустриализацияның символына айналып, біртіндеп қайта жаңғыру жолын іздей бастады. Детройт өзенінің жағасында орналасқан бұл қала бірнеше түбегейлі әртүрлі тарихи кезеңдерді бастан кешірді — француз отары, қашқын құлдар үшін «жерасты теміржолының» негізгі торабы, әлемдік автомобиль өнеркәсібінің астанасы және «Мотаун» музыкасының орталығы. Осы кезеңдердің әрқайсысы қаланың сәулетінде, мәдениетінде және тұрғындарының өзіндік санасында өшпес із қалдырды, нәтижесінде ол Солтүстік Америкадағы ең көпқабатты әрі қайшылыққа толы қалалардың біріне айналды. Детройттың тарихы — бұл бір қаланың призмасы арқылы баяндалған бүкіл Американың тарихы. Төмендегі жиырма жеті дерек осы феноменалды қаланы барлық күрделілігімен ашып көрсетеді.

1. Детройт 1701 жылғы 24 шілдеде француз зерттеушісі Антуан Ломе де ла Мот Кадийяк тарапынан «Пон-Шартрен-дю-Детруа» атты әскери бекініс ретінде негізделді. «Детруа» атауы француз тілінде «бұғаз» дегенді білдіреді — бұл бекініс Эри және Сент-Клер көлдерінің арасындағы тар су өткелінде орналасқан. Дәл осы стратегиялық орналасу оны автомобильдер пайда болмай тұрып-ақ аса маңызды көлік торабына айналдырды.
2. «Cadillac» автокөлік атауы тікелей қаланың негізін қалаушы Антуан де ла Мот Кадийяктың есімінен шыққан. Генри Лиланд 1902 жылы Детройтта автомобиль компаниясын құрған кезде оған дәл осы француз колонизаторының атын берді. Осылайша, сәнді автокөлік бренді қаланың негізін қалаған адамның есімін алып жүр.
3. Детройт «Motor City» — «Автомобиль қаласы» деген атауға ие болды, себебі дәл осы жерде америкалық автомобиль өнеркәсібі пайда болды. Генри Форд 1903 жылы Ford Motor Company компаниясын құрды, Уолтер Крайслер 1925 жылы Chrysler Corporation компаниясын ұйымдастырды, ал General Motors көршілес Флинт қаласында орналасқанымен, Детройтпен тығыз байланысты болды. Өнеркәсіптің ең жоғары кезеңінде әрбір төртінші америкалық автомобиль өндірісінде немесе оған тәуелді салаларда жұмыс істеді.
4. Генри Форд 1913 жылы Хайленд-Парк зауытында енгізген конвейерлік құрастыру жүйесі бүкіл әлемдегі өнеркәсіптік өндірісті түбегейлі өзгертті. Осы жаңалықтың арқасында бір автомобильді құрастыру уақыты он екі сағаттан тоқсан үш минутқа дейін қысқарды. Дәл осы технология жеке автокөлікті орта тап үшін қолжетімді етті және қалалардың келбеті мен адамдардың өмір салтын түбегейлі өзгертті.
5. Қаланың гүлдену кезеңінде — 1950 жылы — Детройт халқы бір миллион сегіз жүз мыңнан асып, оны Америка Құрама Штаттарындағы көлемі бойынша төртінші қалаға айналдырды. 2020 жылға қарай халық саны алты жүз мыңнан төмендеді — бұл американдық қалалар тарихындағы ең драмалық демографиялық құлдыраулардың бірі болды. Алпыс пайыздан астам халықтың қысқаруы елдің ірі қалалары арасында теңдесі жоқ жағдай болып табылады.
6. Детройт «Мотаун» музыкалық жанрының отаны болып табылады — бұл стиль ритм-энд-блюзді поп-музыкамен біріктіріп, 1960-жылдары бүкіл әлемді бағындырды. Продюсер Берри Горди 1959 жылы Motown Records лейблын өзінің үйінде құрды. Дәл осы жерден Стиви Уандер, Дайана Росс, «The Temptations», «The Four Tops» және басқа да көптеген танымал орындаушылар шықты.
7. «Кішкентай Стивен» деген лақап атпен белгілі Стиви Уандер Motown Records-пен келісімшартқа он бір жасында қол қойып, он екі жасында өзінің алғашқы хитін жазды. Оның Детройттағы шығу тегі оның музыкалық болмысымен ажырамас түрде байланысты. Берри Горди Детройтты «армандар фабрикасы» деп атаған — бұл атау автомобиль өндірісіне тікелей меңзейді.
8. Вест-Гранд-Бульвар көшесіндегі бұрынғы студия ғимаратында орналасқан Мотаун мұражайы жыл сайын мыңдаған келушіні қабылдайды. Мұнда дыбыс жазу студиясы, жаттығу бөлмелері және аңызға айналған орындаушылардың жеке заттары сақталған. Дайана Росс ән айтқан микрофонға қол тигізу үшін әлемнің түкпір-түкпірінен музыка сүйер қауым келеді.
9. Детройт «жерасты теміржолы» деп аталатын құпия бағыттар желісінде маңызды рөл атқарды — бұл жүйе Азаматтық соғысқа дейін оңтүстік штаттардан Солтүстікке және Канадаға қашқан қара нәсілді құлдарға көмектесті. Қала Канададағы Виндзорға өтетін соңғы аялдама болды. Дәл осы жерде Фредерик Дуглас және басқа да аболиционистер құлдыққа қарсы қозғалысты қолдап жалынды сөздер айтты.
10. 1967 жылғы нәсілдік толқулар Америка Құрама Штаттарының тарихындағы ең жойқын қалалық көтерілістердің бірі болды — бес күн ішінде қырық үш адам қаза тауып, мыңнан астам адам жараланып, шамамен жеті мың адам тұтқындалды. Президент Линдон Джонсон қалаға федералдық әскерлер мен Ұлттық гвардияны енгізуге мәжбүр болды. Бұл оқиға «ақтардың жаппай көшуін» күшейтіп, қаланың демографиялық құрылымын түбегейлі өзгертті.
11. 2013 жылы Детройттың банкротқа ұшырауы Америка Құрама Штаттарының тарихындағы ең ірі муниципалдық банкроттық болды — қаланың қарызы шамамен он сегізден жиырма миллиард долларға дейін жетті. Салық базасының қысқаруы, сыбайлас жемқорлық, тиімсіз басқару және өндірістің құлдырауы толық қаржылық күйреуге әкелді. 2014 жылы банкроттық рәсімі аяқталып, қарыздарды қайта құрылымдау мен қаланы қалпына келтіру жоспарына жол ашылды.
12. Тастанды ғимараттар — «Детройт қирандылары» — бүкіл әлем фотографтарының назарын аударып, урбанистік эстетиканың жеке бағытына айналды. Табиғат басып алған сарайлар, өнеркәсіптік цехтар, театрлар мен мектептер бір мезгілде қорқынышты әрі таңғажайып көрініс береді. Michigan Central Station — отыз жыл бойы бос тұрған алып теміржол вокзалы — осы «қираған қала» эстетикасының символына айналды.
13. 1913 жылы салынған Michigan Central Station вокзалы Римдегі Каракалла термаларының үлгісімен тұрғызылған. Бұл монументалды ғимарат ұзақ уақыт бойы қараусыз қалып, құлдыраудың символына айналды. 2018 жылы оны Ford компаниясы сатып алып, технологиялық кампус ретінде қалпына келтіруді бастады. Құлдыраудың белгісінен инновация орталығына айналу бүкіл қаланың қайта жаңғыруының метафорасы болды. 2023 жылы вокзал қайта ашылған кезде оны көруге мыңдаған детройттықтар келді.
14. Детройт көптеген маңызды музыкалық бағыттардың отаны болып табылады — «Мотауннан» бөлек, дәл осы жерде 1980-жылдары техно және «детройт хаус» пайда болды. Деррик Мэй, Хуан Аткинс және Кевин Сондерсон сияқты пионерлер жаңа электрондық дыбысты өндірістен айырылған қаланың жертөлелері мен клубтарында қалыптастырды. Бүгінде детройттық техно американдық мәдениеттің әлемдік электрондық музыкаға қосқан ең маңызды үлестерінің бірі ретінде мойындалады.
15. Автомобиль алыбы Ford өзінің аңызға айналған River Rouge зауытын 1927 жылы ашты — шамамен бір жарым мың акр аумақты қамтыған бұл кешен тарихтағы ең ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардың бірі болды. Оның аумағында жеке электр станциясы, домна пештері, болат құю цехтары және теміржол желілері болған. Суретші Диего Ривера бұл алып кешенді Детройт өнер институтындағы әйгілі фрескаларында бейнелеген.
16. Детройт өнер институты АҚШ-тағы ең ірі көркем мұражайлардың алғашқы ондығына кіреді және елдегі ең маңызды коллекциялардың бірін сақтайды. Қала банкротқа ұшыраған кезеңде қарыздарды өтеу үшін коллекцияның бір бөлігін сату мәселесі байыпты түрде қарастырылды, бұл қоғамда үлкен наразылық тудырды. Нәтижесінде мұражайды қорғау үшін арнайы қор құрылып, коллекция толық сақталып қалды.
17. Қызықты географиялық ерекшелік — Детройт Канаданың бір бөлігінен солтүстікте орналасқан жалғыз ірі америкалық қала болып табылады. Қаланың орталығынан оңтүстікке қарасаңыз, Канада аумағын көруге болады. Бұл ерекше жағдай өзеннің иілуі мен канадалық Виндзор қаласының орналасуымен түсіндіріледі.
18. Детройт пен Канаданың Виндзор қаласын байланыстыратын Ambassador көпірі әлемдегі ең жүктемесі жоғары халықаралық шекара өткелдерінің бірі болып табылады — ол арқылы АҚШ пен Канада арасындағы автомобиль арқылы тасымалданатын тауар айналымының шамамен төрттен бірі өтеді. Жыл сайын бұл көпірден ондаған миллион көлік өтеді. Өткізу қабілетін арттыру үшін қатарлас жаңа «Горди Хоу» көпірі салынуда.
19. Детройтта ірі америкалық қалалар арасында қара нәсілді тұрғындардың үлесі ерекше жоғары — шамамен сексен екі пайыз тұрғын афроамерикалықтар болып табылады. Бұл демографиялық құрылым 1910–1970 жылдар аралығындағы «Ұлы көші-қон» нәтижесінде қалыптасты, сол кезде миллиондаған қара нәсілді америкалықтар ауылдық оңтүстіктен солтүстіктегі өнеркәсіптік қалаларға көшті. Детройт автозауыттарда жақсы жалақы төлейтін жұмыс орындарын ұсынды, бұл мүмкіндіктер оңтүстікте болмаған.
20. Детройттың мейрамхана мәдениеті қайта өрлеу кезеңін бастан кешіруде — жаңа буын аспаздары бұрын тасталған аудандарда мейрамханалар ашып, төмен жалдау ақысы мен қаланың жаңару энергиясын пайдаланып жатыр. Тікбұрышты пішіні, қалың қамыры және ірімшікпен көмкерілген жиегі бар детройт пиццасы бүкіл ел бойынша танымал болды. Қаланың ерекше тарихы басқа мегаполистерге ұқсамайтын бірегей гастрономиялық мәдениетті қалыптастырды.
21. Гринтаун деп аталатын грек ауданы — қаладағы сақталған аз этникалық кварталдардың бірі, онда грек мейрамханалары, наубайханалар және дүкендер орналасқан. 1967 жылғы толқулардан кейін ұзақ уақыт құлдырауды бастан кешірген мұндай аудандар бүгінде жаңа тұрғындар мен келушілерді тартып отыр. Сонымен қатар, Дирборн қаласындағы араб-америкалық қауымдастық АҚШ-тағы ең ірілердің бірі болып табылады және аймақтың мәдениеті мен асханасына айтарлықтай әсер етеді.
22. Спорттық мәдениет қала өмірінің маңызды бөлігі болып табылады — Детройт АҚШ-тағы төрт негізгі кәсіби лигада командалары бар санаулы қалалардың бірі. «Тайгерс» бейсбол командасы, «Лайонс» америкалық футбол командасы, «Пистонс» баскетбол командасы және «Ред Уингс» хоккей командасы қаланың спорттық бейнесін қалыптастырады. Әсіресе «Ред Уингс» жанкүйерлерінің арқасында қала «Хоккей қаласы» деген атауға ие болды.
23. Техникалық және инженерлік білім беру қаланың дамуында маңызды рөл атқарды — Wayne State University және University of Michigan-Dearborn сияқты оқу орындары автомобиль өнеркәсібі үшін инженерлер дайындады. Деиндустриализацияға қарамастан, бұл дәстүр сақталып отыр. Білікті мамандар мен арзан жылжымайтын мүлік жаңа технологиялық компанияларды тартып, постиндустриалдық экономиканың қалыптасуына ықпал етуде.
24. Детройт АҚШ-тағы қылмыс деңгейі ең жоғары қалалардың бірі болып табылады — бұл ондаған жылдар бойы жалғасқан экономикалық құлдырау, жұмыссыздық және полиция қаржыландыруының қысқаруының салдары. Қаланың жалпы жаңғыруымен бірге жағдай біртіндеп жақсарып келеді. Дегенмен қауіпсіз аудандар мен әлеуметтік жағдайы төмен аймақтар арасындағы айырмашылық әлі де күрделі мәселе болып отыр.
25. Қалалық фермерлік күтпеген шешімге айналды — мыңдаған бос жер телімдері қала ішінде бақшалар мен фермаларға айналдырылды. Кейбір ұйымдар тұтас аграрлық аудандарды басқарып, «азық-түлік шөлдері» деп аталатын аймақтарда жаңа өнімдер өндіреді. Бұл құбылыс тұрақты қалалық даму үлгісі ретінде халықаралық назар аудартты.
26. Көше өнері мен муралдар Детройттың жаңғыруында ерекше орын алады — «Ширева» ұйымы және басқа да арт-топтар ондаған тасталған ғимараттарды ірі көркем нысандарға айналдырды. Танымал «Бьяуотер аллеясы» ашық аспан астындағы толыққанды музейге айналған. Осындай мәдени жобалар арқылы қаланың жаңа бейнесі қалыптасуда.
27. Детройттың қайта жаңғыруы нақты жүріп жатқанымен, бұл процесс біркелкі емес әрі қайшылықтарға толы — жаңа мейрамханалар, технологиялық компаниялар, тұрғын үйлер мен мәдени кеңістіктер қаланың орталығында және кейбір тарихи аудандарда пайда болуда. Жыл сайын әлемнің түкпір-түкпірінен мамандарды жинайтын халықаралық автосалон әлі де осында өткізіледі, бұл қаланың өзінің өнеркәсіптік болмысынан толық бас тартпағанын көрсетеді. Дегенмен орталықтың дамуы тұрғын аудандардың көпшілігіне әлі әсер еткен жоқ, онда кедейлік пен құлдырау күнделікті өмірдің бөлігі болып қала береді.

Детройт — экономикалық тұрғыдан бір ғана салаға тәуелді дамыған кез келген өнеркәсіптік орталық үшін әрі ескерту, әрі шабыт көзі болып табылатын қала. Оның тағдыры гүлденудің ешқашан мәңгі болмайтынын және бір ғана салаға тәуелділіктің оның құлдырауымен бірге ауыр салдарға әкелетінін айқын көрсетеді. Сонымен қатар дәл осы қала қирандылардың арасынан жаңа болашақ құруға болатынын дәлелдейді — бұл процесс баяу әрі біркелкі болмаса да. Қаланың болашағы оның тұрғындарының, билігінің және бизнесінің барша тұрғындарға қызмет ететін әртараптандырылған экономиканы қалыптастыру қабілетіне байланысты болмақ.