Баянауыл ауданы туралы 24 қызықты мәліметтер

Қазақстан табиғи сұлулығы, тарихи мұрасы және мәдени дәстүрлері бір-бірімен үйлесіп жатқан өңірлерге бай. Осындай кең байтақ елдің көптеген аймақтарының ішінде таулы табиғат көріністері, көне ескерткіштері және тұтас бір халықтың тарихына із қалдырған тұлғалардың есімдері қатар тоғысқан өңірлер ерекше көзге түседі. Қазақстанның солтүстік-шығысында, Павлодар облысында орналасқан бір аудан бар, ол әлдеқашан елдің табиғи және мәдени байлығының символына айналған. Баянауыл ауданы – шексіз дала ортасындағы жасыл оазис, жазық үстінен көтерілген таулы алқап және көптеген ғалымдардың, ақындардың, батырлардың туған жері. Ғалымдар бұл өлкенің феноменін әлі күнге дейін толық түсіндіре алмай келеді – себебі дәл осы ауданнан әлемге танылған ондаған көрнекті тұлғалар шыққан. Баянауыл ауданы туралы жиырма төрт дерек оны Қазақстан картасындағы ең маңызды әрі көпқырлы өңірлердің бірі ретінде таныстырады.

1. Баянауыл ауданы Павлодар облысының оңтүстік-батысында орналасқан және аумағы шамамен 18,5 мың шаршы километрді құрайды. Солтүстігінде ол Екібастұз қаласымен шектеседі, ал оңтүстігі мен батысында Қарағанды облысымен шекаралас, осылайша бірнеше ірі өңірдің түйіскен тұсында стратегиялық орын алады.
2. Аудан атауының шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар. Солардың біріне сәйкес, бұл топоним тағдыры әйгілі лирикалық поэманың тууына шабыт берген сұлу қазақ қызының есімімен байланыстырылады. Тағы бір нұсқаны атақты ағартушы Шоқан Уәлиханов ұсынған, ол «Баянауыл» сөзін «Береке» немесе «Бақытты таулар» деп түсіндірген.
3. Ауданның климаты шұғыл континенттік болып келеді – жазда ауа температурасы кейде +42 градусқа дейін көтерілсе, қыста –35 градусқа дейін аяз болады. Соған қарамастан, Баянауыл тауларында Павлодар облысының ашық далалы өңірлеріне тән қатты желдер мен шаңды дауылдар сирек кездеседі, өйткені таулы рельеф ерекше жұмсақ микроклимат қалыптастырады.
4. Баянауыл мемлекеттік ұлттық табиғи паркі 1985 жылы құрылған және Қазақстандағы алғашқы ұлттық парк болып саналады. Ол Екібастұздан шамамен жүз километр жерде орналасқан және аудан аумағының едәуір бөлігін қамтып, дала ортасындағы ерекше таулы массивті қорғауды қамтамасыз етеді.
5. Парк флорасының құрамында шамамен 460 өсімдік түрі бар, олардың қатарында баянауыл қарағайы мен қара қандыағаш кездеседі. Баянауыл қарағайының ерекшелігі – оның көбіне тік жартастардың үстінде өсуі, бұл тас пен жасыл табиғаттың сирек үйлесімін қалыптастырады.
6. Парк жануарлар дүниесінде бес отрядқа жататын 48 сүтқоректі түрі тіршілік етеді. Мұнда қасқыр, түлкі, борсық, елік және көптеген құс түрлері – бүркіттер, сұңқарлар, тырналар мекендейді. Дала ортасындағы шағын таулы алқапта осындай бай фаунаның болуы табиғи ортаның ерекше жағдайымен түсіндіріледі.
7. Парк аумағында төрт ірі тұщы көл орналасқан, олардың әрқайсысы өзіндік сұлулығымен ерекшеленеді. Соның ішінде Жасыбай көлі ерекше танымал – жер асты көздерімен қоректенетін мөлдір су айдыны, оның ең терең жері шамамен он бес метрге жетеді. Кейбір деректер бойынша бұл көл Қазақстандағы ең таза көлдердің бірі болып саналады.
8. Торайғыр көлі Баянауыл тауларының солтүстік беткейінің етегінде орналасқан және ақын Сұлтанмахмұт Торайғыровтың құрметіне аталған. Бұл көлдің су айдынының ауданы шамамен 1,9 шаршы километрді құрайды, ал оның су жиналатын аумағы таулы және ұсақ шоқылы бөліктерге бөлінеді.
9. Сабындыкөл – табиғи парктің тағы бір інжу-маржаны – мөлдір суымен және жартасты жағалауларымен туристерді тартады. Жергілікті тұрғындар ежелден бұл көлге емдік қасиет берген, ал маңында орналасқан «Мойылды» санаторийі осы өңірдегі су көздерін сауықтыру бағдарламаларында пайдаланады.
10. Баянауыл тауларының жартасты рельефі түрлі кейіпкерлер мен жануарларды елестететін ғажайып пішіндер түзеді. Мыңдаған жылдар бойы жел мен судың әсерінен пайда болған табиғи мүсіндердің ішінде «Баба-Яга», «Қабан», «Гладиатор», «Горилла» және «Кобра» деп аталатын жартастар ерекше танымал. Әрбір осындай табиғи бейненің өзіне тән аңызы бар.
11. Найзатас тауы қазақ тілінен аударғанда «найза тәрізді тау» деген мағынаны білдіреді – оның шыңы шынында да үшкір болып келеді. Алайда басқа жағынан қарағанда ол нан бөлкесіне ұқсайды, сондықтан халық арасында оны «Бөлке» деп те атайды. Баянауыл жартастарының мұндай екі түрлі бейне беруі көру бұрышына байланысты өзгереді.
12. Қоңыр Әулие үңгірі ауданның ең қасиетті орындарының бірі болып саналады. Оның атауы «қоңыр әулие» деген мағынаны білдіреді, және ежелден бері бұл жерге адамдар рухани күш бар деп сеніп, зиярат жасаған. Бұл қасиетті орынға бару дәстүр бойынша дұға жасап, құрмет көрсету рәсімдерімен бірге өтеді.
13. Баянауыл ауданында ежелгі адамдардың тұрақтарының іздері табылған – археологтар тас құралдар, кремнийден жасалған жебе және найза ұштарын анықтаған. Бұл олжалар адамдардың бұл өңірде өте ертеден, тарихқа дейінгі кезеңдерде-ақ өмір сүргенін көрсетеді.
14. Тарихтың әр кезеңінде бұл аумақты түрлі халықтар мекендеген – қимақтар, үйсіндер, қаңлылар, керейлер және наймандар. Ерте орта ғасырларда бұл жерлер Қимақ қағанатының құрамына кірген. Мұндай бай тарих аудан аумағында көптеген археологиялық ескерткіштердің сақталуына себеп болды.
15. 1741 жылы Абылай хан жоңғар билеушісі Галдан-Цереннің тұтқынында болған кезде жоңғарлар Баянауыл даласын басып алуға әрекет жасаған. Жамбақ жазығында батыр Олжабай өзінің жиені Жасыбаймен және басқа жауынгерлермен бірге жауға қарсы жасақ құрған. Осы батырлардың есімдері бүгінгі күнге дейін жер атауларында сақталған – Жасыбай көлі батыр Жасыбайдың құрметіне аталған.
16. Мәшһүр Жүсіп Көпеев – қазақтың ақыны, ойшылы, тарихшысы, этнографы және халық мұрасын жинаушы – 1858 жылы қазіргі Баянауыл ауданы аумағында дүниеге келген. Халық оны ерекше білімділігі мен дарыны үшін «Мәшһүр» – «атақты, даңқты» деп атаған. Оның шығармалары жиырма том болып жарық көрген, олардың бір бөлігі ағылшын тіліне аударылған.
17. 2006 жылы Ескелді жерінде Мәшһүр Жүсіптің қабірінің үстіне кесене салынды. Оған 73 баспалдақ арқылы көтеріледі – бұл оның өмір сүрген жылдарының санына сәйкес келеді. Бұл орын Қазақстанның түкпір-түкпірінен келетін зияратшылардың маңызды мекеніне айналған.
18. Баянауыл ауданы – көрнекті геолог және Қазақ КСР Ғылым академиясының тұңғыш президенті Қаныш Сәтбаевтың туған жері. Ол Жезқазғандағы ірі мыс кен орнын ашып, Қазақстандағы академиялық ғылымның негізін қалады. Оның есімі Павлодар мемлекеттік университетіне берілген.
19. Ауданнан шыққан атақты тұлғалардың қатарында Абылай ханның кеңесшісі болған Бұқар жырау, әнші әрі ақын Жаяу Мұса Байжанұлы, ақын-демократ Сұлтанмахмұт Торайғыров, археолог ғалым Әлкей Марғұлан және КСРО халық әртісі Шәкен Айманов бар. Бір ғана ауданнан осыншама танымал тұлғалардың шығуы Қазақстан тарихында сирек кездесетін құбылыс.
20. Баянауыл ауданының жер қойнауында тас көмір, алтын, мыс, полиметалл кендері, ас тұзы мен глаубер тұзы, кварц және шыны құмдары сияқты пайдалы қазбалар бар екені анықталған. Бұл өңірдің тау-кен әлеуеті айтарлықтай жоғары болғанымен, ұлттық парк аумағын сақтау үшін табиғи ресурстарды игеру ерекше сақтықпен жүргізілуі тиіс.
21. Баянауыл ұлттық табиғи паркінің аумағында 35-тен астам демалыс үйі мен курорттық аймақ орналасқан. Туристік инфрақұрылым бірнеше жаяу серуендеу маршруттарын, арнайы ботаникалық соқпақты және демалысты емдік шаралармен үйлестіруге мүмкіндік беретін «Мойылды» санаторийін қамтиды.
22. 2019 жылдың басындағы мәлімет бойынша Баянауыл ауданының халқы шамамен 25,8 мың адамды құраған, ал халық тығыздығы бір шаршы километрге шамамен 1,5 адамнан келеді. Тұрғындардың басым бөлігін қазақтар құрайды, сонымен қатар орыстар, немістер және украиндар да тұрады. Әкімшілік орталығы – Баянауыл ауылы.
23. Аудан 1928 жылы Павлодар округінің құрамында құрылған. Құрылған уақыттан бері ол бірнеше әкімшілік өзгерістерден өтіп, Қазақ АКСР, Шығыс Қазақстан, Қарағанды және кейіннен Павлодар облыстарының құрамына кірді, бірақ өзінің тарихи атауын сақтап қалды.
24. Баянауылдағы әуежайдың ұшу-қону жолағын қайта жаңарту ауданның туристік қолжетімділігін арттыру бағдарламасының бір бөлігі болып табылады. Көлік инфрақұрылымын дамыту Қазақстанның басқа өңірлерінен және шетелден келетін қонақтарды осы өлкенің бірегей табиғи және мәдени нысандарына – тауларға, көлдерге, кесенелерге және батырлар ескерткіштеріне тартуға бағытталған.

Баянауыл ауданы – табиғи қорықтың, тірі тарихи мұражайдың және көптеген ұлы тұлғалардың туған жерінің сирек үйлесімі. Шексіз даланың үстінен көтерілген таулы алқап ғасырлар бойы ерекше табиғи және мәдени ортаны қалыптастырып, талай дарынды адамдарды тәрбиелеген. Экологиялық және мәдени-тарихи туризмнің дамуы бұл аудан үшін үлкен мүмкіндіктер ашады, бірақ ол Баянауылдың қайталанбас табиғи байлығын сақтай отырып жүзеге асуы тиіс. Бұл жермен байланысты ғалымдардың, ақындардың, батырлардың және жыраулардың есімдері Қазақстанның мәдени қазынасының ажырамас бөлігі болып табылады. Баянауыл – Қазақстан картасындағы жай ғана географиялық нүкте емес, адам, табиғат және тарих арасындағы байланыс көрініс тапқан ерекше мекен.