Құйындар туралы 25 қызықты мәліметтер

Табиғи апаттар адамзат санасында әрдайым үрей мен таңданысты қатар тудырып келеді — олар адам қолымен жасалған дүниенің ғаламдық күштер алдында қаншалықты әлсіз екенін еске салады. Атмосфералық құбылыстардың ішінде смерч ерекше орын алады: бұл айналмалы ауа бағаны ықшам көлемде шоғырланған, бірақ жойқын қуатқа ие болып, жылдар бойы салынған құрылыстарды санаулы секундта талқандауға қабілетті. Ешбір басқа метеорологиялық құбылыс шектеулі кеңістікте бағытталған, шоғырланған күштің мұндай айқын көрінісін бермейді. Ғалымдар смерчтерді жүз жылдан астам уақыт зерттеп келеді, дегенмен олардың түзілуі мен мінез-құлқының көптеген қырлары әлі де толық түсіндірілмеген. Төменде келтірілген жиырма бес дерек осы әсерлі әрі қаһарлы құбылыстың табиғатын тереңірек ұғынуға мүмкіндік береді.

1. Смерч — найзағайлы бұлт пен жер бетінің арасында шұңқыр немесе бағана тәрізді түзіліп, айнала қозғалатын ауа құйыны. Оның негізінде өте төмен қысым аймағы жатады, ал сол аймақтың төңірегінде ауа орасан жылдамдықпен спираль бойымен айналады. Дәл осы қысым айырмасы құйынның сорып әкететін жойқын күшін туғызады.
2. Смерчтің қалыптасуы үшін бірнеше атмосфералық шарт бір мезгілде тоғысуы қажет. Жер бетіне жақын жылы, ылғалды ауа биіктіктегі суық, құрғақ ағынмен түйісуі тиіс, ал атмосфераның әр қабатындағы жел бағыты мен жылдамдығы өзара айырмашылық көрсетуі керек. Мұндай жағдайлар бастапқыда көлденең айналымды туындатады, оны найзағай бұлтының қуатты көтерілу ағындары тік айналымға айналдырады.
3. Смерч саны бойынша әлемдік көшбасшы — Америка Құрама Штаттары, мұнда жыл сайын 1000-нан 1200-ге дейін осындай құбылыс тіркеледі. Елдің орталық бөлігі, Рокки таулары мен Аппалач жоталарының аралығы, бейресми түрде «Tornado Alley» — «Торнадо аллеясы» деп аталады. Дәл осы аймақта солтүстіктен келген суық ауа, Мексика шығанағынан келген жылы ылғалды ағын және оңтүстік-батыстан соғатын ыстық құрғақ жел жиі тоғысады.
4. Смерч ішіндегі жел жылдамдығы кең ауқымда өзгереді. Әлсіз құйындарда ол сағатына 100–120 шақырым шамасында болса, ең жойқындары 450–500 шақырымға дейін жетеді. Мұндай жылдамдық жер бетіндегі басқа атмосфералық құбылыстарда байқалмайды.
5. Фудзита шкаласы, ал қазіргі нұсқасы — «Enhanced Fujita Scale», смерчтерді келтірген залалына қарай EF0-ден EF5-ке дейін жіктейді. EF5 санаты ғимараттардың іргетасынан жұлынып, болат конструкциялардың майысуы және көліктердің алысқа ұшырылуы сияқты апатты зардаптарды білдіреді. Мұндай аса қуатты құбылыстар барлық тіркелген жағдайлардың бір пайызынан да азын құрайды.
6. 1925 жылғы 18 наурыздағы Три-Стейт смерчі АҚШ тарихындағы ең қасіретті оқиға болып саналады. Бұл құйын Миссури, Иллинойс және Индиана штаттары арқылы өтіп, бірнеше сағат ішінде шамамен 352 шақырым жол жүрді. 695 адам қаза тауып, 2000-нан астамы жарақат алды — Солтүстік Америкадағы ешбір торнадо мұндай адам шығынын көрсеткен емес.
7. Смерч шұңқырының ені бірнеше метрден бірнеше шақырымға дейін өзгеруі мүмкін. 2013 жылғы мамырда Оклахома штатының Эль-Рено қаласы маңынан өткен құйын шамамен 4,2 шақырым енімен тіркеліп, абсолюттік рекорд орнатты. Алайда шұңқыр көлемі әрдайым жойқындық деңгейіне тікелей сәйкес келе бермейді.
8. Смерчтің өмір сүру ұзақтығы көбіне бірнеше минуттан жарты сағатқа дейін созылады. Бірақ кейбір ерекше ұзақ сақталатын құйындар бірнеше сағат бойы жалғасып, жүздеген шақырымдық қирау ізін қалдырады. Мұндай құбылыстар көптеген елді мекендерден өтіп, аса қауіпті сипатқа ие болады.
9. Смерчтің түсі оның жер бетінен не көтергеніне байланысты өзгереді. Оклахоманың қызыл сазды топырағы үстіндегі құйын қызғылт-қоңыр болып көрінсе, қара топырақ үстінде — күңгірт, ал су үстіндегі мөлдір шұңқыр су смерчіне — «ватерспаутқа» айналады. Кейде құйын шаң немесе қоқыс ілмейінше көзге байқалмай қалуы мүмкін.
10. Су үстіндегі смерчтер құрлықтағы туыстарына қарағанда әлсіздеу келеді. Олар көбіне жылы теңіздер мен көлдер үстінде найзағайсыз да түзіле алады, мұндай құбылыстар «әділ» немесе «суперұяшықсыз» су смерчтері деп аталады. Қуаты төмен болғанымен, шағын кемелерді аударып, кеме қатынасына қауіп төндіре алады.
11. Өрт құйындары — сирек кездесетін, бірақ аса әсерлі құбылыс — орман өрттері немесе өндірістік апаттар кезінде пайда болады. Қатты қызу жоғары бағытталған ағындар туғызып, көлденең жел болған жағдайда олар от бағанына айналады, биіктігі жүздеген метрге жетуі мүмкін. 1945 жылғы Хиросима өрт құйыны және 2019–2020 жылдардағы Австралиядағы орман өрттері тарихтағы шектен тыс мысалдар ретінде белгілі.
12. Смерч орасан салмақтағы заттарды көтеріп әкете алады. Құйындардың пойыз вагондарын, ірі қара малды және жеңіл автокөліктерді ауаға көтеріп, бірнеше шақырымға ұшырған жағдайлары тіркелген. Құжатталған ең ауыр заттың салмағы шамамен 30 тонна болған.
13. Кей жағдайларда смерч адамдарды тірідей көтеріп, аман-есен жерге түсіргені белгілі. 1955 жылы Канзас штатындағы тоғыз жастағы Шэрон Уэнделл құйынмен шамамен 400 метрге әкетіліп, зақымсыз түскен. Дегенмен мұндай оқиғалар өте сирек, көбіне шұңқыр ішіне түсу қайғылы аяқталады.
14. Таңғаларлық іріктеп қираулар смерч мінез-құлқының ең жұмбақ қырларының бірі болып саналады. Құйын бір үйді толық жойып, жанындағы ғимаратты өзгеріссіз қалдыруы мүмкін, әрі мұндай құбылысты ғалымдар әрдайым түсіндіре алмайды. Ішкі ауа ағындарының күрделілігі траекториядағы аз ғана ауытқудың өзін үлкен айырмашылыққа айналдырады.
15. Жақындап келе жатқан смерчтің дыбысы көбіне реактивті қозғалтқыштың үздіксіз гүріліне немесе жүк пойызының күркіріне ұқсас сипатталады. Бұл төмен жиілікті гуіл ауа айналымының, құйын ішіндегі нысандардың қирауының және атмосфералық бағананың дірілінің қосындысынан туындайды. Куәгерлер бұл дыбыстың табиғатын білмесе де, инстинктивті үрей тудыратынын айтады.
16. «Storm chasers» деп аталатын смерч қуушылар, әсіресе АҚШ-та, ерекше кәсіби әрі әуесқой субмәдениетке айналған. Олар ғылыми деректер жинау, фото және бейнетүсірілім жасау үшін қауіпті құйындарға әдейі жақындайды. Мұндай бақылаулар метеорология ғылымын байытқанымен, өмірге айқын қауіп төндіреді.
17. «VORTEX» жобасы — «Verification of the Origins of Rotation in Tornadoes EXperiment» — метеорология тарихындағы ең ірі ғылыми экспедиция болды. 1994–1995 және 2009–2010 жылдары ондаған зерттеуші озық құрал-жабдықпен Ұлы жазықтарда торнадоларды қуды. Жиналған деректер құйындардың пайда болу механизмін түсінуді жақсартып, ескерту дәлдігін арттырды.
18. АҚШ-тағы смерч туралы ескерту жүйесі әлемдегі ең дамығандардың бірі. Доплерлік радарлар желдің бұлт ішіндегі айналымын шұңқыр жерге жетпей тұрып тіркей алады. Орташа ескерту уақыты шамамен 13 минутты құрайды — бұл толық эвакуацияға жеткіліксіз, бірақ жертөле не баспанаға жасырынуға мүмкіндік береді.
19. Жертөле немесе жер асты баспанасы смерчтен қорғанудың ең сенімді жолы болып қала береді. Терезесіз, ғимараттың ортасына жақын бөлме — жуынатын бөлме немесе қойма — жертөле болмаған жағдайда қауіпсіз нұсқа саналады. Ашық кеңістік, көпірлер мен көліктер — ең қауіпті орындар.
20. Ресей жыл сайын тіркелетін смерч саны бойынша АҚШ-тан кейінгі екінші орында. Олардың басым бөлігі елдің еуропалық бөлігінде, әсіресе Еділ бойы мен Орталық өңірде байқалады. 1984 жылы Иваново қаласы арқылы өткен жойқын құйын 70-тен астам адамның өмірін қиып, жүздеген ғимаратты қиратып, ел тарихындағы ең ауыр оқиғалардың біріне айналды.
21. Смерчтер барлық құрлықта, тіпті Антарктидада да тіркелген. Батыс Еуропада — Францияда, Германияда және Ұлыбританияда — жыл сайын ондаған торнадо байқалады, бірақ олардың көпшілігі әлсіз. Бангладеш халқының тығыздығы мен құрылыс сапасының төмендігіне байланысты аса қауіпті құйындардан жиі зардап шегеді.
22. 2013 жылғы мамырда Оклахома штатының Мур қаласына соққан мегасмерч осы елді мекенді 14 жыл ішінде екінші рет қиратты — 1999 жылы да мұнда EF5 санатындағы құйын өткен еді. Бұл кейбір географиялық дәліздердің жиі соққыға ұшырайтынын көрсетеді. Жергілікті тұрғындар мұндай орындарды «торнадо магниттері» деп атайды.
23. Заманауи атмосфералық модельдер смерч түзілуіне қолайлы жағдайларды бірнеше күн бұрын болжауға мүмкіндік береді. Алайда нақты бір құйынның қай жерде және қашан пайда болатынын дәл анықтау ғылым үшін әлі мүмкін емес. Бұл болжап болмайтын сипат метеорологиядағы басты сынақ болып қала береді және өлім-жітімнің жалғасуына себеп болады.
24. Климаттық өзгерістер смерч белсенділігіне әсер етеді, бірақ оның сипаты ғылыми пікірталас нысаны болып отыр. Кей зерттеулер «Торнадо аллеясының» шығысқа қарай ығысуын және маусымдық белсенділік өзгерісін көрсетеді. Басқа деректер жалпы саны артпауы мүмкін, алайда ең қуатты құбылыстар үлесі көбеюі ықтимал екенін айтады.
25. Смерч мәдениетте табиғи апокалипсис архетиптерінің бірі ретінде орнықты. Фрэнк Баумның «Оз елінің сиқыршысы» романында торнадо басқа әлемге өтудің символы ретінде бейнеленген, бұл метафора әлем әдебиеті мен кинематографиясында берік қалыптасты. Нақты құйындардың деректі түсірілімдері мен көркем фильмдер әрдайым зор аудитория жинайды — бұл адамның осы стихияға деген терең, ежелгі қызығушылығын дәлелдейді.

Смерч — ең көп зерттелгенімен, сонымен қатар ең аз болжанатын табиғи құбылыстардың бірі болып қала береді. Пайда болу механизмдерін түсінудегі ілгерілеуге қарамастан, ғылым көп жағдайда адамдарға қауіпсіз эвакуация үшін жеткілікті уақыт бере алмай отыр. Ерте ескерту жүйелерін жетілдіру, халықтың төтенше жағдайларға дайындық мәдениетін арттыру және соққы жүктемесіне төзімді ғимараттар салу — мыңдаған өмірді сақтап қалуға бағытталған басты міндеттер. Смерчті тоқтату мүмкін емес, бірақ онымен бетпе-бет кездесуге дайындалу қажет әрі мүмкін.