Су үстіндегі құйындар туралы 32 қызықты мәліметтер

Табиғатта бірнеше стихия түйіскен сәтте пайда болатын құбылыстар адамға әрдайым ерекше әсер қалдырады, өйткені мұндай көріністер сұлулық пен қауіпті қатар көрсетеді. Су бетінде қалыптасатын айналмалы ауа құрылымдары осы әсерді еселей түседі, себебі олар аспан мен судың өзара байланысын көзге көрінерлік етеді. Көпшілік мұндай құбылысты тек әдемі көрініс ретінде қабылдайды. Алайда оның артында нақты физикалық заңдылықтар мен күрделі атмосфералық үдерістер жатыр. Сондықтан су үстіндегі құйын табиғатты тану тұрғысынан ерекше назар аударуға тұрарлық.

1. Су үстіндегі құйын бұлт пен су бетінің арасында пайда болатын айналмалы ауа бағаны болып саналады, әрі ол төменнен жоғары қарай ылғалды өзіне тартып, айқын воронка пішінін қалыптастырады. Сыртқы көрінісі құрлықтағы торнадоға ұқсас болғанымен, оның қалыптасу жолы басқа атмосфералық жағдайларға тәуелді. Осы айырмашылық қауіп деңгейін бағалауда маңызды рөл атқарады.
2. Көбінесе мұндай құйындар жылы теңіздер мен көлдер үстінде түзіледі, себебі күн сәулесімен қызған су ауаны тез жылытып, оны жоғары көтерілуге итермелейді. Осы көтерілу барысында атмосферада тұрақсыздық күшейеді. Нәтижесінде ауа ағынының айналмалы қозғалысқа түсуіне қолайлы орта қалыптасады.
3. Су үстіндегі құйындардың пайда болуы үшін әрдайым қуатты дауыл қажет емес, өйткені олар әлсіз найзағайлы бұлттар кезінде де дамуы мүмкін. Бұл ерекшелік құбылыстың салыстырмалы түрде жиі кездесетінін көрсетеді. Сондықтан оны сирек құбылыс деп қарастыру дұрыс болмайды.
4. Айналмалы ауа бағанының ішіндегі жел жылдамдығы кейде айтарлықтай жоғары деңгейге жетеді, сол себепті су тамшылары мен жеңіл заттар жоғары көтеріліп кетеді. Мұндай жағдайда шағын қайықтар мен жүзу құралдары ерекше қауіпке ұшырайды. Құйынның шынайы күші сырттай қарағанда әлдеқайда әсерлі болуы мүмкін.
5. Су үстіндегі құйындардың өмір сүру уақыты әдетте бірнеше минутпен шектеледі, өйткені атмосфералық жағдайлар тез өзгереді. Кейбір сәттерде ол кенеттен пайда болып, сол сияқты күтпеген кезде жойылады. Тек тұрақты жағдай сақталған кезде ғана құйын ұзаққа созылады.
6. Құрлықтағы торнадолармен салыстырғанда су үстіндегі құйындар сирек жағдайда аса жойқын сипат алады, алайда бұл оларды қауіпсіз деуге негіз болмайды. Абайсыз әрекет ауыр салдарға әкелуі мүмкін. Әсіресе тәжірибесі аз адамдар үшін қатер деңгейі жоғары.
7. Құйынның алғашқы белгілерінің бірі су бетінде пайда болатын қараңғы дақ болып табылады, себебі дәл сол жерде жел күшейіп, толқындар ұлғаяды. Бұл кезеңде воронка әлі толық қалыптаспайды. Дегенмен мұқият бақылау арқылы құбылысты ертерек байқауға болады.
8. Кейбір су үстіндегі құйындар салыстырмалы түрде тыныш ауа райында түзіледі, әрі олар қуатты найзағайлы бұлттармен тікелей байланысты болмайды. Мұндай түрлері көбіне тропикалық және субтропикалық аймақтарға тән. Сондықтан оларды алдын ала болжау күрделірек саналады.
9. Дауылды жағдайда пайда болатын су үстіндегі құйындар күшті конвекциямен байланысты келеді, сол себепті олар анағұрлым қауіпті болып есептеледі. Мұндай құбылыстар жиі нөсер жаңбырмен және қатты желмен қатар жүреді. Атмосфералық энергия бұл кезде әлдеқайда жоғары болады.
10. Құйын су бетімен қозғалғанда тек суды ғана емес, ұсақ балықтар мен жеңіл қалдықтарды да өзіне тартып әкете алады. Құбылыс аяқталған соң бұл заттар жағалауға немесе жақын аумақтарға түсіп жатады. Осындай жағдайлар халық арасында түрлі аңыздардың тууына себеп болған.
11. Су үстіндегі құйынның диаметрі бірнеше метрден ондаған метрге дейін жетуі мүмкін, әрі бұл көрсеткіш оның қарқындылығына тікелей байланысты. Кең воронкалар көрерменге ерекше әсер қалдырады. Дегенмен көлемі үлкен құрылым әрдайым күшті дегенді білдірмейді.
12. Мұндай құйындардың биіктігі кейде жүздеген метрге дейін созылып, су бетін бұлттың төменгі қабатымен байланыстырады. Осы тік арна арқылы энергия мен ылғал тасымалданады. Атмосферадағы тепе-теңдік осы үдерістерге тәуелді болады.
13. Су мен ауа арасындағы температура айырмашылығы құйынның пайда болуында шешуші мәнге ие, өйткені жылы бет үстіндегі салқындау ауа тұрақсыздықты күшейтеді. Осы себепті бұл құбылыс көбіне жаздың соңы мен күздің басында байқалады. Маусымдық ерекшелік айқын көрінеді.
14. Ежелгі теңізшілер су үстіндегі құйындарды аса қауіпті белгі ретінде қабылдап, олардан мүмкіндігінше аулақ болуға тырысқан. Сол дәуірлерде бұл құбылыс тылсым күшпен байланыстырылды. Қазіргі ғылым мұндай қорқыныштардың себебін нақты заңдылықтармен түсіндіреді.
15. Құйын жағалауға жақындаған кезде жиі әлсірей бастайды, себебі ол жылы су бетінен алыстайды. Энергия көзі жойылған сайын құрылым тұрақтылығын жоғалтады. Көп жағдайда ол құрлыққа жетпей-ақ тарқап кетеді.
16. Кейбір сирек жағдайларда су үстіндегі құйын құрлыққа шығып, әлсіз торнадоға айналуы мүмкін. Мұндай құбылыс екі түрлі табиғи процестің өзара байланысын көрсетеді. Дегенмен бұл сценарий жиі байқалмайды.
17. Воронканың түсі жарыққа, ауадағы ылғалға және көтерілген су мөлшеріне байланысты өзгеріп отырады. Ашық күнде ол мөлдір әрі ақшыл болып көрінеді. Бұлтты жағдайда құрылым қою әрі қараңғы реңкке ие болады.
18. Су үстіндегі құйындарды бақылау үшін спутниктер мен метеорадарлар кеңінен пайдаланылады, себебі бұл технологиялар атмосферадағы өзгерістерді дәл көрсетеді. Ерте анықтау қауіпсіздік шараларын дер кезінде қабылдауға мүмкіндік береді. Әсіресе теңіз қатынасы үшін бұл өте маңызды.
19. Ғалымдар мұндай құйындарды атмосфералық конвекцияны зерттеу үшін табиғи модель ретінде қолданады, өйткені олар ауа қозғалысының заңдылықтарын айқын көрсетеді. Осы зерттеулер ауа райын болжаудың сапасын арттыруға көмектеседі. Ғылыми тұрғыдан бұл құбылыстардың маңызы зор.
20. Су үстіндегі құйындардың жиілігі тропикалық аймақтарда жоғары, себебі ол жерлерде жылу мен ылғал жеткілікті. Алайда қоңыржай белдеулерде де осындай жағдайлар тіркеліп отырады. Сондықтан географиялық таралуы шектеулі емес.
21. Үлкен көлдер мен жасанды су қоймалары да белгілі бір жағдайда құйынның қалыптасуына мүмкіндік береді, әсіресе ыстық әрі желсіз күндері. Мұндай жерлерде құбылыс күтпеген сәтте пайда болады. Бұл ішкі су айдындарының да қауіпті бола алатынын көрсетеді.
22. Су үстіндегі құйынның көркем көрінісі фотографтар мен туристерді қызықтырғанымен, жақыннан бақылау үлкен қатер төндіреді. Қауіпсіз қашықтық сақтау негізгі талап болып қала береді. Әсерлі сурет үшін тәуекел ету әрдайым ақталмайды.
23. Мұндай құйындар әдетте қатты дыбыс шығармайды, сондықтан оларды дер кезінде байқамау қаупі бар. Бұл ерекшелік адамдарда жалған қауіпсіздік сезімін тудыруы мүмкін. Шын мәнінде үнсіздік қатердің жоқтығын білдірмейді.
24. Ауа бағанының ішінде қысым төмен болады, әрі бұл сыртқы ауаның ішке қарай қозғалуына себеп болады. Дәл осы қысым айырмасы құйынның тұрақтылығын сақтайды. Физикалық тұрғыдан бұл негізгі қозғаушы күштердің бірі болып саналады.
25. Құйынның жойылуы жел бағытының өзгеруі немесе су бетінің салқындауымен тікелей байланысты болады. Тепе-теңдік бұзылған кезде құрылым тез ыдырайды. Кейде бұл үдеріс бірнеше секунд ішінде аяқталады.
26. Тарихта әлсіз су үстіндегі құйындардың жағалаудағы жеңіл құрылыстарға зиян келтірген жағдайлары кездескен. Әдетте мұндай зақымдар ауқымды болмаған. Дегенмен сақтық шараларының маңызы төмендемейді.
27. Қазіргі метеорология су үстіндегі құйындардың пайда болу ықтималдығын алдын ала бағалай алады, себебі су температурасы мен атмосфералық тұрақсыздық үнемі бақыланады. Бұл деректер ескерту жүйелерінде қолданылады. Нәтижесінде қауіп деңгейі төмендейді.
28. Мұндай құбылыстар су мен ауа арасындағы ылғал мен ұсақ бөлшектердің алмасуына ықпал етеді. Қысқа уақыт ішінде олар жергілікті микроклиматқа әсер етуі мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда экологиялық рөлі де бар.
29. Өнер мен кинода су үстіндегі құйындар табиғаттың тізгінсіз күші ретінде жиі бейнеленеді. Мұндай көріністер көрерменге күшті эмоция сыйлайды. Алайда шынайы құбылыс қиялдан кем әсерлі емес.
30. Көптеген адамдар су үстіндегі құйынды жай қатты жел көтерген су бағанымен шатастырады, бірақ негізгі айырмашылық оның айналмалы құрылымында жатыр. Пішіні мен қозғалысын мұқият бақылау арқылы айырмашылықты байқауға болады. Дұрыс тану қауіпсіздік үшін маңызды.
31. Теңізде жүрген кемелер үшін құйыннан қашықтау ережелері бар, әрі бағытты уақытында өзгерту қатерді айтарлықтай азайтады. Тәжірибе мұндай шаралардың тиімді екенін дәлелдеген. Сондықтан нұсқауларды сақтау міндетті болып есептеледі.
32. Су үстіндегі құйын атмосфералық процестердің күрделілігін көрсететін айқын мысал саналады, себебі ол тұрақтылық пен хаос арасындағы нәзік тепе-теңдікті бейнелейді. Бұл құбылысты зерттеу табиғатты тереңірек түсінуге жол ашады. Таным артқан сайын қауіп те дұрыс бағаланады.

Су үстіндегі құйындарды зерттеу атмосферадағы жасырын байланыстарды ашуға мүмкіндік береді. Мұндай құбылыстар ғылым мен бақылаушының сезімін қатар қозғайды. Түсіну деңгейі артқан сайын негізсіз қорқыныш азаяды. Соған қарамастан табиғатқа деген құрмет әрдайым сақталуы тиіс. Дәл осы көзқарас қауіпсіздік пен білімнің негізін қалайды.