Орегано туралы 29 қызықты мәліметтер

Дәмдеуіш шөптер мыңдаған жылдар бойы адам өмірінде ерекше орын алып келеді – олар тағамға қосылатын қоспа, дәрі-дәрмек, діни рәсімдердің бір бөлігі және тұтас халықтардың мәдени болмысының белгісі ретінде пайдаланылған. Жерорта теңізі флорасының байлығы ішінде ұсақ сопақ жапырақтары мен өзіне тән хош иісі бар қарапайым жартылай бұтадай өсімдік сияқты әлемге кең танылған түрлер көп емес. Орегано – итальян, грек және мексика асханасын елестету қиын болатын шөптердің бірі – өзінің бастапқы аймағынан әлдеқашан шығып, барлық құрлықтардың аспаздық дәстүрлеріне берік орнықты. Ас үй сөресіндегі қарапайым кептірілген дәмдеуіш құтысының артында ежелгі тарихы бар, биологиялық белсенді заттарға бай және қолдану аясы күтпегендей кең өсімдік жасырынған. Орегано Гиппократ еңбектерінде аталған, грек ақындарын шабыттандырған және ортағасырлық емдік рецепттердің негізгі құрамдастарының бірі болған. Осы тамаша шөп туралы жиырма тоғыз дерек оның аспаздық, медициналық және мәдени қырларын ашады.

1. Орегано – Origanum vulgare – ерінгүлділер немесе жалбыз тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік немесе жартылай бұта. Табиғатта ол негізінен Жерорта теңізі аймағында, Батыс Азияда және Орталық Еуропада өседі, көбіне күн жақсы қыздыратын құрғақ тастақты беткейлерді таңдайды.
2. Өсімдіктің атауы грек тіліндегі «oros» – тау және «ganos» – қуаныш немесе сән деген сөздерден шыққан. Тура мағынасы «таудың сәні» немесе «таудың қуанышы» дегенді білдіреді, бұл жабайы орегано өсетін табиғи ортаны – тастақты Жерорта теңізі беткейлерін – дәл сипаттайды.
3. Орыс тілінде орегано дәстүрлі түрде «душица обыкновенная» деп аталады – бұл атау өсімдіктің басты қасиетін көрсетеді. Эфир майларына бай бұта жапырақтарына жеңіл ғана тиіп кеткеннің өзінде күшті хош иіс таратады, сондықтан жаз айларында гүлдеген кезде бұл шөптің үстіне аралар үйіріліп жатады.
4. Ежелгі гректер ореганоны медицинада және тағам дайындауда кең қолданған – Гиппократ оны антисептик және асқазан ауруларына қарсы құрал ретінде пайдаланған. Сонымен қатар бұл шөп уды бейтараптандыра алады деген сенім болған, сондықтан саяси қарсыластарды улау кең тараған дәуірде оны тағамға алдын алу мақсатында қосқан.
5. Грек мифологиясында орегано Афродита құдайының өсімдігі болып саналады – аңыз бойынша, дәл сол құдай бұл хош иісті шөпті бақыттың белгісі ретінде жаратқан. Ежелгі Грекияда жас жұбайлардың басына орегано гүлдерінен жасалған тәж кигізілген, ал өсімдіктің өзі марқұмдар о дүниеде тыныштық пен қуаныш табуы үшін қабірлерге отырғызылған.
6. Римдіктер бұл шөпке деген сүйіспеншілікті гректерден қабылдап, оны бүкіл империя аумағына таратқан. Рим легиондарының арқасында орегано Британияға, Галлияға және бұрын белгісіз болған басқа да солтүстік аймақтарға жетті – осылайша бұл дәмдеуіш Ұлы географиялық ашулар дәуірінен әлдеқайда бұрын Еуропаны біртіндеп жаулай бастады.
7. Орта ғасырларда орегано Еуропаның көптеген монастырлық дәрілік бақтарында құрметті орын алды. Монахтар оны жөтел, демікпе, ас қорыту бұзылыстары және тіс ауруларын емдеу үшін қолданған – қолдану аясының кеңдігі қазіргі фармакологиялық зерттеулерде де ішінара расталып отыр.
8. Ореганодағы негізгі биологиялық белсенді қосылыстар – карвакрол мен тимол. Бұл фенолдық заттар оның антимикробтық және антиоксиданттық қасиеттерінің басым бөлігін қамтамасыз етеді. Дәл осы компоненттер өсімдікке ерекше хош иіс береді және оны ең көп зерттелген табиғи антисептиктердің біріне айналдырады.
9. Антиоксиданттық белсенділігі бойынша орегано көптеген көкөністер мен жемістерден әлдеқайда жоғары. Оның ORAC көрсеткіші антиоксиданттық тағамның эталоны саналатын көкжидектен бірнеше есе артық. Бір шай қасық кептірілген орегано құрамындағы антиоксиданттар үш стақан жаңа шпинаттағы мөлшерге тең.
10. Карвакролдың антимикробтық қасиеттері көптеген зертханалық тәжірибелерде дәлелденген. Бұл зат Staphylococcus aureus, Escherichia coli, Listeria және басқа да патогенді бактериялардың өсуін тиімді тежейді. Кейбір ғылыми жұмыстар карвакролдың метициллинге төзімді алтын стафилококкқа қарсы да әсері бар екенін көрсетеді.
11. Орегано эфир майы карвакрол мен тимолдың жоғары концентрацияланған көзі болып табылады – ол өсімдіктің жапырақтары мен гүлдеген бөліктерінен бу дистилляциясы арқылы алынады. Нутрицевтикада және баламалы медицинада бұл май ішке қабылдау немесе сыртқа қолдану үшін пайдаланылады, алайда оның жоғары концентрациясы дұрыс пайдаланбаған жағдайда шырышты қабықтарды тітіркендіруі мүмкін.
12. Ореганода К дәруменінің мөлшері өте жоғары. Бір ас қасық жаңа шөп адамның тәуліктік қажеттілігінің шамамен 40 пайызын қамтамасыз етеді. К дәрумені қанның қалыпты ұюына және сүйек тінінің саулығына қажет, сондықтан орегано тек дәмдеуіш қана емес, сонымен қатар қоректік тұрғыдан маңызды қоспа болып саналады.
13. Жаңа және кептірілген ореганоның хош иісінің қарқындылығы айтарлықтай ерекшеленеді. Кептіру кезінде ұшқыш эфир майларының бір бөлігі сақталып, қалған қосылыстардың концентрациясы артады, сондықтан көптеген рецепттерде кептірілген шөп жаңа жапырақтарға қарағанда күшті дәм береді. Сол себепті жаңа шөптің орнына кептірілген орегано қолданылғанда оның мөлшері әдетте екі есе аз алынады.
14. Орегано итальян асханасының ажырамас бөлігі. Онсыз «Маргарита» пиццасын, көптеген томат тұздықтарын және баклажаннан жасалатын көптеген тағамдарды елестету қиын. Қызығы, дәл америкалық пиццаның кең таралуы ореганоны бүкіл әлемге танытты – 1940–1950 жылдарға дейін АҚШ тұрғындарының көпшілігі бұл дәмдеуіш туралы естімеген.
15. Мексикалық орегано – Lippia graveolens – Жерорта теңізі түрінен мүлде басқа өсімдік, бірақ аспаздықта ұқсас мақсатта қолданылады. Ол вербена тұқымдасына жатады және хош иісінде айқын цитрустық реңк бар, сондықтан чили, тако және энчилада сияқты мексикалық тағамдармен жақсы үйлеседі.
16. Грек асханасында ореганоның орны кейде зәйтүн майымен ғана салыстырылады. Классикалық «хориатики» салаты, қуырылған балық, «саганаки» ірімшігі және жүздеген дәстүрлі тағамдар бұл шөпсіз дайындалмайды. Гректер көбіне ыстық тағамдарда жаңа жапырақтан гөрі кептірілген ореганоны қолдануды жөн көреді.
17. Түрік және сириялық асханаларда орегано «заатар» деп аталатын танымал дәмдеуіш қоспасының құрамына кіреді. Бұл қоспаға тимьян, күнжіт және сумак та қосылады. Ол нанға жағылады, зәйтүн майымен араластырылып қолданылады және ет пен көкөніске арналған әмбебап дәмдеуіш болып саналады.
18. Орегано қоңыржай климат жағдайында жақсы өседі және күтімді көп қажет етпейтін бақ өсімдігі болып табылады. Ол жақсы дренаждалған, бейтарап немесе әлсіз сілтілі топырақты ұнатады, судың тоқтап қалуын көтере алмайды және тасты рокарий бақтарында өзін жақсы сезінеді.
19. Орегано гүлдеген кезде тозаңдандырғыштарды ерекше көп мөлшерде тартады. Гүлдену кезінде бұталарға аралар, түкті аралар және көбелектер қаптайды. Орегано өсетін жерлерден алынатын балдың ерекше хош иісті дәмі болады және Грекия мен Түркиядағы шағын базарларда ерекше өнім ретінде жоғары бағаланады.
20. Зерттеулер карвакролдың қабынуға қарсы ықтимал қасиеттері бар екенін көрсетеді – ол жасушалық мәдениеттерде қабыну медиаторларының синтезін тежейді. Ғалымдар бұл қосылыстың туындыларын жаңа қабынуға қарсы дәрілер жасау үшін зерттеп жатыр, бірақ адамдардағы клиникалық зерттеулер әлі бастапқы кезеңде.
21. Ореганоның паразиттерге қарсы әсері ішек паразиттерімен күрес тұрғысынан зерттелген. Шағын клиникалық зерттеу бірнеше апта бойы орегано эфир майын қабылдау кейбір науқастарда паразиттер санын азайтқанын көрсетті, бірақ бұл нәтижелерді кең ауқымды зерттеулерде растау қажет.
22. Мал шаруашылығында орегано және оның сығындылары антибиотиктерге балама ретінде зерттелуде. Олар құс пен шошқа шаруашылығында өсу стимуляторы және инфекциялардың алдын алу құралы ретінде қолданылуы мүмкін. Еуропадағы кейбір өндірушілер антибиотиктерді азайту стратегиясының бір бөлігі ретінде орегано қоспаларын жемге қосады.
23. Ореганоның ең хош иісті шикізатын алу үшін оны гүлдеу басталған кезде жинау керек. Дәл осы кезеңде жапырақтардағы эфир майларының концентрациясы ең жоғары деңгейге жетеді. Гүлдер толық ашылғаннан кейін хош иісті қосылыстардың мөлшері біртіндеп азаяды.
24. Орегано көптеген классикалық дәмдеуіш қоспаларының құрамына кіреді. Итальяндық шөптер қоспасы, француздың «прованс шөптері» және грек гриль қоспалары – осы композициялардың барлығында душица негізгі ароматтық компоненттердің бірі болып табылады.
25. Ореганоның жәндіктерді үркітетін қасиеті органикалық егіншілікте қолданылады. Оның эфир майлары кейбір зиянкестерді – тли мен трипстерді – үркітеді. Сондықтан ореганоны қызанақ, қырыққабат және бұрыш жанында отырғызу зиянкестердің зақымдануын азайтуға көмектеседі.
26. Мәдени орегано сорттарының карвакрол мөлшері әртүрлі болады, сондықтан олардың хош иісінің қарқындылығы да өзгеше. Грек және түрік сорттары ең хош иісті түрлердің қатарына жатады, ал Орталық Еуропа сорттары көбіне жұмсақ дәмімен ерекшеленеді.
27. Ореганоның жеңіл тыныштандырғыш қасиеті бар. Көптеген елдердің халық медицинасында бұл шөптен дайындалған шай ұйқысыздық пен жүйке қозуын басу үшін қолданылған. Қазіргі зерттеулер өсімдік құрамында ГАМК рецепторларымен әрекеттесетін қосылыстар бар екенін анықтады.
28. Ореганоның өнеркәсіптік өндірісі негізінен Түркия, Грекия, Марокко және Мексика елдерінде шоғырланған. Түркия – бұл дәмдеуіштің әлемдегі ең ірі экспорттаушысы, ал түрік ореганосының сапасын кәсіби аспаздар жоғары бағалайды.
29. Орегано АҚШ-тың азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы қауіпсіз деп танылған өнімдер – GRAS тізіміне енгізілген. Бұл оны тағамдық мөлшерде қолдану қауіпсіз екенін білдіреді. Алайда эфир майының жоғары концентрациясы сақтықты талап етеді, өйткені үлкен мөлшерде қабылданғанда асқазан-ішек жолдарын тітіркендіруі мүмкін, ал жүкті әйелдер үшін жоғары дозалар теориялық түрде жатырдың жиырылуын күшейтуі ықтимал.

Орегано – қарапайым жабайы өсімдік те бүкіл өркениеттің аспаздық символына және ғылыми зерттеулердің маңызды нысанына айнала алатынын көрсететін айқын мысал. Бұл шөптің медицина мен аспаздықта мыңдаған жылдар бойы қолданылуы қазіргі ғылым анықтаған биологиялық белсенді қасиеттерімен расталып отыр. Карвакрол негізіндегі жаңа антимикробтық және қабынуға қарсы дәрілерді жасау мүмкіндігі ореганоны тек өткеннің дәмдеуіші емес, болашақ фармакологиясының әлеуетті ресурсына айналдырады. Соусқа немесе пиццаға қосылған бір шымшым орегано өзімен бірге мыңжылдықтар бойы қалыптасқан аспаздық дәстүр мен табиғаттың миллиондаған жылдық эволюциясы қалыптастырған биологиялық күшті алып келеді.