Акита-ину тұқымы туралы 40 қызықты мәліметтер

Мыңдаған жылдар бойы иттер адамзаттың ең сенімді серіктерінің бірі болып келеді – олар үйлерді күзеткен, аң аулауға көмектескен, мал баққан және иелеріне шексіз адалдық сыйлаған. Әлемнің әртүрлі халықтары қалыптастырған көптеген ит тұқымдарының ішінде тарихы өте тереңге кететін және оларды дүниеге әкелген өркениеттің мәдениетімен тығыз байланысты тұқымдар ерекше орын алады. Жапон ит өсіру дәстүрі адамзатқа бірнеше ерекше тұқым сыйлады, олардың әрқайсысы ұлттық мінез бен эстетиканың тірі көрінісі болып саналады. Солардың ішінде акита-ину маңыздылығы, көлемі және символдық мәні жағынан ерекше орын алады – бұл тұқым Жапонияның ұлттық қазынасы болып есептеледі және адалдықтың, батылдықтың әрі абыройдың белгісі саналады. Көпшілік адамдар бұл тұқымды ең алдымен Хатико атты иттің әсерлі тарихы арқылы біледі, бірақ осы бейненің артында әлдеқайда бай әрі күрделі әлем жасырынған. Төмендегі қырық дерек акита-ину тұқымының ерекшеліктерін шынайы бағалауға көмектеседі.

1. Акита-ину – әлемдегі ең көне ит тұқымдарының бірі. Оның тарихы үш мың жылдан аса уақытты қамтиды. Генетикалық зерттеулер акитаның ең көне және бастапқы тұқымдардың қатарына жататынын көрсетеді, өйткені оның геномы қазіргі көптеген ит тұқымдарына қарағанда қасқыр геномына өте жақын.
2. Тұқым атауы Жапонияның солтүстігіндегі Хонсю аралында орналасқан Акита префектурасынан шыққан. Жапон тіліндегі «ину» сөзі «ит» деген мағынаны білдіреді, сондықтан толық атауы «Акитадан шыққан ит» дегенді білдіреді.
3. 1931 жылы арнайы үкіметтік жарлықпен акита-ину Жапонияның ұлттық қазынасы ретінде ресми түрде танылды. Бұл мәртебе мемлекетке тұқымды қорғау және оның тазалығын сақтау міндетін жүктейді. Акита әлемде осындай мемлекеттік қорғауға ие болған алғашқы жануарлардың бірі болып саналады.
4. Жапонияда акитаның тарихи қалыптасқан екі түрі бар – жапондық және американдық. Жапондық түрі – «акита-ину» – ықшамырақ, түлкіге ұқсас тұмсығы бар және тек белгілі түстерде кездеседі. Американдық түрі – «американдық акита» – ірі әрі салмақты келеді және оның түс түрлері әлдеқайда көп, оның ішінде бетінде маска болуы да мүмкін.
5. Халықаралық кинологиялық ұйымдар бұл екі түрге әртүрлі қарайды. Жапон кинологиялық клубы мен Халықаралық кинологиялық федерация оларды бөлек тұқымдар деп таниды, ал Америкалық кинологиялық клуб екі түрді де «акита» деген ортақ атаумен біріктіреді.
6. Ересек еркек акита-инуның бойы шоқтығына дейін 64–70 сантиметрге жетеді, салмағы 32–45 килограмм болады. Ұрғашы иттер сәл кіші – олардың бойы 58–64 сантиметр, салмағы 23–32 килограмм. Бұл ірі әрі қуатты тұқым, бірақ оның дене бітімі үйлесімді және шамадан тыс ауыр көрінбейді.
7. Акитаның сыртқы бейнесіндегі ең ерекше белгілердің бірі – арқасына қарай шиыршықталып жатқан құйрығы. Құйрықтың пішіні, шиыршықталу тығыздығы және орналасуы көрмелерде тұқым сапасын бағалауда маңызды көрсеткіш болып табылады.
8. Акитаның жүні екі қабаттан тұрады – сыртқы қабаты қатты әрі тығыз, ал ішкі қабаты жұмсақ және қалың. Мұндай құрылым Жапонияның солтүстігіндегі Акита префектурасының қатал қысынан, мол қарынан және аязынан жақсы қорғайды.
9. Акитада түлеу өте қарқынды жүреді. Жылына екі рет «жаппай түлеу» кезеңі болады, сол кезде бірнеше апта ішінде ит көп мөлшерде түбітін жоғалтады. Ит иелері бұл кезеңді әзілмен «жүн апокалипсисі» деп атайды және күн сайын арнайы щеткалармен тарауға мәжбүр болады.
10. Акитаның табандары «мысық табаны» деп аталатын құрылымға ие – олар жинақы, дөңгелек және саусақтары тығыз орналасқан. Мұндай құрылым қар мен тайғақ беттерде жақсы қозғалуына мүмкіндік береді, бұл солтүстік Жапонияның таулы аймақтарында аң аулаған ата-бабаларынан қалған бейімделу болып табылады.
11. Акитаның саусақтарының арасында басқа көптеген тұқымдарға қарағанда жақсы дамыған жарғақтар бар. Бұл ерекшелік оны жақсы жүзетін итке айналдырады. Бұрын бұл иттер су құстарын аулауға да пайдаланылған.
12. Тарихи тұрғыдан акиталар Жапония ормандарындағы ең ірі аңдарды – аю, қабан және бұғыларды аулауға қолданылған. Аңшылар олардағы батылдықты, күшті және адам келгенше аңды ұстап тұру қабілетін жоғары бағалаған.
13. Феодалдық Жапония дәуірінде акиталар тек ақсүйектер мен самурайлар ұстауға рұқсат етілген иттер болған. Қарапайым халыққа мұндай иттерді ұстауға тыйым салынған. Тұқым ерекше құрметке ие болып, оларды күту ережелері арнайы кодекстерде жазылған.
14. Әлемге әйгілі Хатико – акита-ину тұқымының иті – 1925 жылы қайтыс болған иесі, профессор Хидэсабуро Уэноны Токио қаласындағы Сибуя станциясында шамамен он жыл бойы күтіп жүрген. Бұл оқиға бүкіл әлемге адалдықтың символы ретінде танылды. Сибуя станциясының алдында тұрған Хатико мүсіні бүгінгі күні де танымал кездесу орны болып табылады.
15. Хатиконың тарихы аңыз емес, оның шынайылығы құжаттармен дәлелденген. Станция қызметкерлері мен журналистер иттің күн сайын келетінін тіркеп отырған, ал 1934 жылы, Хатико әлі тірі кезінде, станция алдында оның алғашқы мүсіні орнатылған.
16. Жапонияда акита күшігінің дүниеге келуі жақсы белгі деп саналады. Жаңа туған баласы бар отбасыларға акита мүсіншесін сыйлау дәстүрі бар – бұл денсаулық пен ұзақ өмірдің символы.
17. Танымал америкалық жазушы әрі қоғам қайраткері Хелен Келлер 1937 жылы акита-ину тұқымын алғаш рет АҚШ-қа алып келген адам болды. Жапонияға сапары кезінде оған Камикадзе атты күшік сыйға берілген, ал ол ерте өлгеннен кейін жапон үкіметі оған Кендзан атты тағы бір күшік жіберген.
18. Акиталарда аңшылық инстинкт өте күшті. Сондықтан дұрыс тәрбиеленбесе, олар мысықтар мен ұсақ иттерге қауіпті болуы мүмкін. Бұл қасиет олардың аңшылық тарихынан қалған.
19. Акита өзінің аумағына өте сақ және бөтен адамдар мен жануарларға күдікпен қарайды. Бұл тұқым кез келген адамға бірден жақындай бермейді және барлығына бірдей мейірім көрсетпейді.
20. Акитаның ақылы жоғары, бірақ ол иесіне ұнауға тырысудан гөрі өздігінен шешім қабылдауға бейім. Сондықтан бұл тұқымды үйрету кейде қиын болуы мүмкін – ит команданы түсінгенімен, оны орындау керек пе, жоқ па, өзі шешеді.
21. Акитаның қырсықтығы оның тәуелсіздігі мен интеллектінің кері жағы болып саналады. Тәжірибелі иелер оқытуды күшпен емес, мотивация мен өзара құрмет арқылы жүргізуге кеңес береді.
22. Акита өте тазалықты жақсы көретін ит. Ол өз жүнін өзі күтеді, серуен кезінде лай мен су шалшықтарын айналып өтеді, сондықтан оның табандары басқа көптеген ірі тұқымдарға қарағанда таза болады.
23. Акита сирек үреді. Бұл тұқым себепсіз үруді ұнатпайтын «тыныш» иттердің қатарына жатады. Бірақ қауіп төнген жағдайда ол өте қатты және әсерлі дауыс шығара алады.
24. Акитаның орташа өмір сүру ұзақтығы 10–15 жылды құрайды. Дұрыс тамақтану, тұрақты қозғалыс және уақытылы ветеринарлық көмек өмір сапасына үлкен әсер етеді.
25. Тұқымда жиі кездесетін тұқым қуалайтын аурулардың қатарында жамбас буынының дисплазиясы және аутоиммундық аурулар бар. «Акита синдромы» деп аталатын иммундық бұзылыстар теріге, бұлшықеттерге және көру мүшелеріне әсер етуі мүмкін.
26. Акиталар кейбір дәрілерге өте сезімтал келеді. Кейбір анестетиктер мен антибиотиктер бұл тұқымда ерекше реакция тудыруы мүмкін, сондықтан ветеринар дәрігерді алдын ала ескерту қажет.
27. Акитаны тәрбиелеуді жаңа үйге келген алғашқы апталардан бастау керек. Ерте социализациядан өтпеген күшік кейін мазасыз әрі болжауға қиын мінез көрсетуі мүмкін.
28. Акита суық климатқа өте жақсы бейімделеді. Қалың жүні −20–25 °C аязды да оңай көтеруге мүмкіндік береді. Бірақ ыстық ауа райы оған әлдеқайда ауыр тиеді.
29. Бұл тұқымға көп қозғалыс қажет. Ересек акитаға күніне кемінде екі сағат белсенді серуен қажет, әйтпесе ол артық салмақ жинап немесе үйде бұзақылық жасауы мүмкін.
30. Акита-ину бірнеше көркем фильмде бейнеленген. 1987 жылғы жапон фильмі және 2009 жылғы Ричард Гир қатысқан америкалық ремейк бүкіл әлемге Хатико туралы әсерлі оқиғаны таныстырды.
31. Хатико туралы фильм шыққаннан кейін көптеген елдерде акитаға деген сұраныс күрт өсті. Әсіресе Ресейде 2010-жылдары бұл тұқым өте танымал болды.
32. Бүгінде Ресей Жапониядан тыс жерде акита саны ең көп елдердің бірі болып саналады. Ресейлік питомниктер көптеген елдерге асыл тұқымды иттер экспорттайды.
33. Жапонияда «Акита-ину Хозонкай» атты арнайы ұйым бар. Ол тұқымды сақтау, асылдандыру кітаптарын жүргізу және көрмелер ұйымдастырумен айналысады.
34. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде акита тұқымы жойылып кету қаупіне ұшырады. Иттердің жүні әскери киімдер үшін пайдаланылған, ал азық-түлік тапшылығы ірі иттерді ұстауды қиындатқан.
35. Соғыстан кейін тұқымды қалпына келтіру үшін селекционерлерге бірнеше онжылдық қажет болды. Соғыс кезінде неміс овчаркасы сияқты басқа тұқымдармен будандастыру нәтижесінде пайда болған белгілер кейінгі селекцияда жойылды.
36. Акита – Жапонияда мәдени мұра ретінде «табиғи ескерткіш» мәртебесіне ие болған жалғыз ит тұқымы. Мұндай мәртебе әлемдегі басқа ешбір тұқымға берілмеген.
37. Акитаның темпераментін жапондар «сибуй» сөзімен сипаттайды. Бұл ұғым көзге ұрып тұрмайтын, бірақ терең әрі ұстамды сұлулықты білдіреді.
38. Акита өте жақсы есте сақтау қабілетіне ие. Ол жақсы қарым-қатынасты да, ренішті де ұзақ уақыт ұмытпайды.
39. Балалармен қарым-қатынас кезінде акитаны дұрыс тәрбиелеу маңызды. Күшіктен бастап балалармен бірге өскен ит әдетте оларға мейірімді болады, бірақ бөтен балалармен әрдайым бақылау қажет.
40. Генетикалық зерттеулер акита-ину қазіргі заманғы ит тұқымдарының ішінде ежелгі ата-бабаларына ең жақындарының бірі екенін көрсетеді. Оның геномында еуропалық молосс немесе бақташы тұқымдарымен араласудың іздері өте аз.

Акита-ину – жай ғана ит тұқымы емес, ол жапон мәдениеті мен философиясының тірі көрінісі. Мыңжылдық тарихы, мәдени маңызы және ерекше мінезі бұл тұқымды әлемдік кинологиядағы ерекше құбылысқа айналдырады. Мұндай итті таңдау жауапкершілікті талап етеді – оны тәрбиелеу, социализациялау және жеткілікті қозғалыс қамтамасыз ету қажет. Бірақ акитамен шынайы байланыс орнатқан адамдар оның адалдығы мен мінезінің тереңдігін ерекше бағалайды. Хатико туралы оқиға – тек ең танымал мысал ғана, ал мұндай адалдық акита үшін қалыпты қасиет болып саналады.