Гиеналар туралы 21 қызықты мәліметтер

Көпшілік санасында гиеналар көбіне екінші дәрежелі немесе күлкілі бейнемен байланыстырылғанымен, шын мәнінде бұл жануарлар табиғаттағы ең күрделі әрі бейімделгіш жыртқыштардың қатарына жатады. Олардың мінез-құлқы мен әлеуметтік жүйесі ұзақ уақыт бойы қате түсіндіріліп келді. Соңғы ғылыми зерттеулер бұл көзқарасты түбегейлі өзгертті. Табиғи ортада гиеналар жоғары ұйымдасқан қауымдастық құрып, нақты ережелермен өмір сүреді. Осындай ерекшеліктер оларды басқа жыртқыштардан айқын ажыратады. Төмендегі деректер осы жануарларға мүлде басқа қырынан қарауға мүмкіндік береді.

1. Гиеналар жыртқыш сүтқоректілердің жеке бір тұқымдасына жатады, әрі оларды ит тұқымдастарымен тікелей байланыстыру ғылыми тұрғыда дұрыс саналмайды. Эволюциялық даму жолы өзіндік ерекшеліктермен қалыптасты. Бұл жағдай олардың анатомиясы мен мінезіндегі айырмашылықтарды түсіндіреді.
2. Ең танымал түрлерінің бірі күрделі әлеуметтік құрылымымен ерекшеленеді, себебі клан ішінде нақты иерархия қалыптасқан. Әр дара өз орнын біледі және сол жүйеге бағынады. Мұндай тәртіп ішкі қақтығыстарды азайтады.
3. Бұл қауымдастықта аналықтар аталықтарға үстемдік етеді, әрі олар ірілеу әрі белсендірек келеді. Тамаққа бірінші болып қол жеткізу де солардың артықшылығы болып саналады. Осындай жүйе топ ішіндегі барлық қарым-қатынасты анықтайды.
4. Гиеналар арасындағы байланыс дыбыстар, қимылдар және иіс арқылы жүзеге асады, әрі олардың атақты «күлуі» қуаныш емес, мазасыздық немесе бағыну белгісі болып табылады. Әрбір дыбыс нақты ақпарат жеткізеді. Мұндай жүйе бірлескен әрекетті үйлестіруге көмектеседі.
5. Иіс сезу қабілеті өте жоғары дамыған, сондықтан олар жемді алыс қашықтықтан анықтай алады. Бұл қасиет тек қорек табу үшін ғана емес, клан мүшелерін ажырату үшін де пайдаланылады. Химиялық сигналдар әлеуметтік өмірде маңызды рөл атқарады.
6. Жақ сүйектерінің күші құрлықтағы жыртқыштар арасында ерекше саналады, себебі олар ірі сүйектерді де оңай үгіте алады. Осы қабілет арқасында рацион айтарлықтай кеңейеді. Басқа жануарлар пайдалана алмайтын қалдықтар да қорекке айналады.
7. Көп тараған пікірге қарамастан, гиеналар тек өлексемен қоректенбейді, өйткені олар белсенді аңшылықпен де айналысады. Кейбір аймақтарда дәл осы жыртқыштар негізгі аң аулаушы болып есептеледі. Мұндай жағдай олардың экожүйедегі орнын көрсетеді.
8. Түнгі белсенділік ыстықтан сақтануға және бәсекелестермен сирек кездесуге мүмкіндік береді. Қараңғы уақытта есту мен көру қабілеті барынша тиімді жұмыс істейді. Бұл аңшылық табысты арттырады.
9. Бір кланға тиесілі аумақ ондаған шаршы шақырымды қамтуы мүмкін, әрі шекаралар үнемі бақылауда ұсталады. Мұндай тәртіп бөгде топтардың басып кіруін шектейді. Кеңістік үшін күрес қатаң ережелермен жүргізіледі.
10. Төлдер ерте жастан бастап әлеуметтік ортаға бейімделеді, себебі олар ересектердің әрекетін бақылау арқылы үйренеді. Бұл үрдіс өмір сүру дағдыларын тез меңгеруге көмектеседі. Әлеуметтік оқыту негізгі факторлардың бірі саналады.
11. Қорек таңдау қабілеті өте икемді, өйткені рацион жағдайға байланысты өзгеріп отырады. Етпен қатар сүйек қалдықтары мен кейбір өсімдік бөліктері де пайдаланылады. Мұндай бейімделу қиын кезеңдерді еңсеруге мүмкіндік береді.
12. Көру жүйесі ымырт пен түнгі жағдайға бейімделген, сондықтан қозғалысты алыстан анықтау жеңілдейді. Контрастты ажырату қабілеті жоғары деңгейде дамыған. Бұл топпен аң аулауда маңызды рөл атқарады.
13. Аналықтардың төлге деген қамқорлығы өте күшті әрі ұзақ уақыт сақталады. Қауіп төнген жағдайда олар ұрпағын қорғау үшін тәуекелге барады. Мұндай мінез жас даралардың өміршеңдігін арттырады.
14. Клан ішінде уақытша одақтар мен серіктестіктер қалыптасады, әрі олар жағдайға қарай өзгеруі мүмкін. Әлеуметтік байланыстардың икемділігі ерекше байқалады. Бұл қасиет кейбір приматтардың мінезін еске салады.
15. Әрбір гиена өз қауымындағы мүшелерді иісі мен дауысы арқылы жеке-жеке ажырата алады. Мұндай тану агрессия деңгейін төмендетеді. Соның арқасында топ ішінде тұрақтылық сақталады.
16. Қатал бейнесіне қарамастан, әсіресе жас даралар ойнауға бейім келеді, әрі бұл әрекет маңызды дағдыларды дамытуға көмектеседі. Қозғалыс үйлесімі мен әлеуметтік байланыс ойын арқылы нығаяды. Мұндай белсенділік бейімделу үшін қажет.
17. Табиғи ортада өмір сүру ұзақтығы бірнеше ондаған жылға жетуі мүмкін, әрі бұл көрсеткіш иерархиядағы орынмен тығыз байланысты. Жоғары мәртебе жақсы қорек пен қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. Осы фактор өмір сапасына әсер етеді.
18. Экожүйеде гиеналар санитарлық қызмет атқарады, өйткені олар өлекселерді жойып, аурулардың таралуын шектейді. Мұндай рөл табиғи тепе-теңдікті сақтауға көмектеседі. Қоршаған орта үшін пайдасы айқын.
19. Басқа жыртқыштармен қарым-қатынас көбіне бәсекелестікке негізделеді, әрі кей жағдайда олар ірі қарсыластардан олжаны тартып ала алады. Мұнда сандық артықшылық пен батылдық шешуші рөл атқарады. Өз күшіне сенімділік байқалады.
20. Интеллектуалдық қабілеттері ұзақ уақыт бойы төмен бағаланып келді, алайда тәжірибелер күрделі мәселелерді шешу мүмкіндігін көрсетті. Зерттеулер олардың ойлау деңгейі күткеннен жоғары екенін дәлелдеді. Бұл көзқарасты түбегейлі өзгертті.
21. Қазіргі кезде ғалымдар гиеналар мекендейтін аумақтарды қорғаудың маңызын ерекше атап өтеді, себебі тіршілік ортасының жойылуы популяция санына тікелей әсер етеді. Бұл жыртқыштарды сақтау экожүйе тұрақтылығы үшін қажет. Табиғи тепе-теңдік осыған тәуелді.

Гиеналар мысалы табиғат туралы қалыптасқан стереотиптердің қаншалықты жаңсақ болатынын айқын көрсетеді. Олардың әлеуметтік құрылымы мен бейімделу қабілеті терең құрметке лайық. Мұндай жыртқыштарды түсіну экожүйедегі өзара байланыстарды жақсырақ ұғынуға көмектеседі. Ғылыми көзқарас алдын ала қалыптасқан пікірлерді фактілермен алмастырады. Дәл осы тәсіл табиғаттың шынайы күрделілігін ашып береді.