Әл-Хорезми туралы 18 қызықты мәліметтер

Ғылым тарихында адамзат білімінің келбетін түбегейлі өзгерткен ойшылдар аз емес, алайда олардың санаулысы ғана өз есімін өркениеттің күнделікті тіліне енгізе алды. Ислам ғылымының гүлдену дәуірі — VIII–XIII ғасырлар — қазіргі математика, астрономия, медицина мен философияны елестету мүмкін емес энциклопедистер шоғырын дүниеге әкелді. Сол ұлы ғалымдардың ішінде Мұхаммад ибн Мұса әл-Хорезми айрықша орын алады, оның математика мен есептеу ойының дамуына қосқан үлесін асыра бағалау мүмкін емес. Дәл оның есімінен «алгоритм» сөзі, ал негізгі еңбегінің атауынан «алгебра» термині пайда болды, бұларсыз бүгінгі ғылым мен техниканың ешбір саласын көзге елестету мүмкін емес. Төменде келтірілген он сегіз дерек осы көрнекті ғалымның кемеңгер мұрасын тереңірек тануға мүмкіндік береді.

1. Ғалымның толық аты — Әбу Абдаллах Мұхаммад ибн Мұса әл-Хорезми. «Әл-Хорезми» қосымшасы оның Орта Азиядағы көне аймақ — Хорезмнен шыққанын білдіреді, бұл өңір қазіргі Өзбекстан мен Түрікменстан аумағында орналасқан. Оның жеке өмірі туралы сенімді деректер өте аз сақталғандықтан, осы географиялық атау ұрпақтар үшін өмірбаяндық негізгі бағдарға айналды.
2. Әл-Хорезмидің нақты туған жылы белгісіз, тарихшылар оны шамамен біздің заманымыздың 780 жылымен байланыстырады. Балалық және жастық шағы туралы да мәліметтер нақты емес. Ортағасырлық дереккөздер көбіне ғалымдардың өмірбаянын емес, еңбектерін тіркегендіктен, мұндай олқылық сол дәуірге тән құбылыс саналады.
3. Әл-Хорезми ғылыми өмірінің басым бөлігін Бағдадта, Аббас әулеті халифтарының сарайында өткізді. Ол ортағасырлық әлемдегі ең ірі зияткерлік орталық — «Даналық үйінде» («Байт әл-Хикма») еңбек етті. Бұл мекеме әртүрлі елдерден келген таңдаулы ғалымдарды жинап, грек, парсы, үнді және өзге де ғылыми дәстүрлерді аудару, зерттеу және дамыту ісімен айналысты.
4. Әл-Хорезмидің басты математикалық еңбегі — «Китаб әл-мухтасар фи хисаб әл-джабр уәл-мукабала» — тұтас бір ғылым саласына атау берді. Бұл атаудағы «әл-джабр» сөзі, яғни «қалпына келтіру» немесе «толықтыру» деген мағынадағы термин, латын тіліне аударылғанда «algebra» түріне айналды. Бүгінде бүкіл әлем мектептерінде оқытылатын алгебра атауы осылайша ортағасырлық ислам ғылымынан бастау алды.
5. «Алгоритм» сөзі — қазіргі информатика мен математиканың негізгі ұғымдарының бірі — ғалымның латыншаланған есімінен шыққан. Ортағасырлық еуропалық аудармашылар оның атын «Algoritmi» немесе «Algorismus» деп берген. Ондық есептеу жүйесіне арналған еңбектері латын тіліне аударылғанда, бұл есім есептеу амалдарының реттілігін білдіретін терминге айналды.
6. Әл-Хорезми алгебралық трактатында сызықтық және квадрат теңдеулерді шешу әдістерін жүйелі түрде баяндады. Ол теңдеулерді алты негізгі түрге жіктеп, әрқайсысын шешудің нақты алгоритмін ұсынды. Маңыздысы — ғалым символдық жазуды қолданбады, барлығын сөзбен түсіндірді, бұл еңбекті кең аудиторияға түсінікті етті.
7. Әл-Хорезми үнді есептеу жүйесіне арналған іргелі еңбек те жазды. Бұл — нөлді қамтитын позициялық ондық жүйе, бүгінгі күні бүкіл әлем қолданатын санау тәсілі. Латынша аудармасы «Dixit Algoritmi» («Алгоризми айтты») деп басталған бұл еңбек арқылы ортағасырлық Еуропа үнді цифрларымен танысты. Осы еңбектердің арқасында Батысқа шығу тегі үнділік, бірақ араб ғылымы арқылы тараған «араб цифрлары» жетті.
8. Нөл математикалық ұғым ретінде еуропалықтарға көп жағдайда дәл осы еңбектер арқылы жетті. Позициялық жүйемен танысқанға дейін Еуропада күрделі есептеулерді қиындатқан рим цифрлары қолданылды. Нөлді дербес сан ретінде енгізу математикалық ойлау тарихындағы революциялық қадам болды.
9. Математикадан бөлек, әл-Хорезми астрономия саласына да елеулі үлес қосты. Оның «Зидж» атты астрономиялық кестелері Күн, Ай және сол кездегі белгілі бес ғаламшардың қозғалысын есептеуді қамтыды. Бұл кестелер кейін латын тіліне аударылып, еуропалық астрономдар тарапынан бірнеше ғасыр бойы сенімді анықтамалық құрал ретінде пайдаланылды.
10. География саласында ғалым «Жер пішіні туралы кітап» атты еңбек жазып, Птолемейдің «Географиясындағы» бірқатар мәліметтерді түзетті және нақтылады. Еңбекте 2400-ден астам елді мекеннің, таулардың, теңіздер мен аралдардың координаттары берілген. Бұл ауқымды жобаға әл-Хорезми шамамен 70 өзге ғалымды тартқан, бұл оны ғылым тарихындағы ұжымдық еңбектің алғашқы үлгілерінің біріне айналдырады.
11. Оның басшылығымен жасалған әлем картасы Птолемей нұсқасынан ислам әлемі мен Африканы неғұрлым дәл бейнелеуімен ерекшеленді. Онда Ніл өзенінің бастаулары мен Атлант мұхитының пішіні алғаш рет дұрыс көрсетілді. Бұл еңбек әл-Хорезмидің ғылымды тек математикамен шектемей, біртұтас жүйе ретінде қарастырғанын дәлелдейді.
12. Арифметикаға арналған еңбектерінде ғалым үнді позициялық жүйесінде төрт негізгі арифметикалық амалдың орындалуын егжей-тегжейлі сипаттады. Көптаңбалы сандарды қосу, азайту, көбейту және бөлу әдістері соншалықты түсінікті әрі жүйелі баяндалды, оның нұсқаулығы математикалық педагогикада үлгіге айналды. Осындай жүйелілік әл-Хорезми стилінің айрықша белгісі болды.
13. Әл-Хорезми ондық жүйеде бөлшектермен жұмыс істеу әдістерін де әзірледі. Бұл сауда, қаржы және жер өлшеу салаларындағы есептеулерді айтарлықтай жеңілдетті. Оның математикасы практикалық міндеттерді шешуге бағытталғандығымен ерекшеленді, бұл оны замандас теорияшылардың көпшілігінен даралады.
14. Әл-Хорезми еңбектері XII ғасыр аудармашылары арқылы еуропалық ғылымға тікелей әсер етті. Жерар Кремонский, Роберт Честерлік және өзге де ғалымдар оның шығармаларын араб тілінен латыншаға аударды. Осы аудармалар арқылы алгебра мен ондық арифметика ортағасырлық еуропалық университеттердің бағдарламасына енді.
15. Итальян математигі Леонардо Фибоначчи 1202 жылы жазған «Абак кітабында» әл-Хорезми еңбектеріне тікелей сүйенді. Фибоначчи Солтүстік Африкаға жасаған сапарлары кезінде араб математикалық дәстүрімен танысып, оны Еуропаға алып келді. Осылайша ортағасырлық Хорезмнен басталған зияткерлік ықпал желісі қазіргі математикаға дейін жалғасады.
16. Әл-Хорезми Аббас халифатының ең білімпаз билеушілерінің бірі әл-Мамунның тұсында еңбек етті. Халиф ғылымға қамқорлық жасап, «Даналық үйіне» мол қаржы бөліп, өзі де ғылыми пікірталастарға қатысқан. Осындай мемлекеттік қолдау әл-Хорезми дарынының толық ашылуына мүмкіндік берді.
17. Ғалымның нақты қайтыс болған жылы да белгісіз, шамамен 850 жыл деп болжанады. Ол өмірінде математика, астрономия, география, мүмкін музыка мен тарих салаларында да еңбектер жазған. Мұндай энциклопедиялық кеңдік «Даналық үйі» ғалымдарына тән қасиет болды, олар білімнің барлық саласын өзара байланысты тұтас жүйе ретінде қабылдады.
18. 1983 жылы Кеңес Одағы әл-Хорезмидің туғанына 1200 жыл толуына орай пошта маркасын шығарды, бұл оның Ортаазиялық шыққан тегін және әлемдік маңызын мойындаудың белгісі еді. Оның есімі Айдағы кратерге, астероидқа, Хива қаласындағы университетке және Орталық Азия елдеріндегі көптеген оқу орындарына берілген. Мұндай есте қалдыру нысандары оның ғылыми мұрасының шынайы жаһандық ауқымын айқын көрсетеді.

Әл-Хорезми — адамзат тарихына ықпалы соншалықты терең сіңген сирек ойшылдардың бірі, оның ізі әрбір смартфонда, әрбір компьютерлік бағдарламада және әрбір математика оқулығында байқалады. Ол жүйелеп, ұрпаққа жеткізген ұғымдар цифрлық өркениеттің іргетасына айналды, ал өзі қағаз бен балауызға есеп жазған дәуірде өмір сүрді. Оның өмір жолы ұлы зияткерлік серпілістер көбіне мәдениеттер тоғысқан жерде — үнді, грек, парсы және араб ойлау дәстүрлері тоғысқан ортада — жүзеге асатынын еске салады. Әл-Хорезми тұлғасын зерттеу — бұл тек тарихи таным емес, сонымен бірге бір ғалымның бүкіл адамзаттың таным дәуіріне ат бергенінің айқын дәлелі.