Кенесары Қасымұлы туралы 18 қызықты мәліметтер

Азаттық жолындағы қозғалыстар тарихында есімдері халықтық қарсылықтың символына айналған тұлғалар аз емес — олар тәуелсіздік ұғымының өзі қол жетпес арман болып көрінген дәуірде қуатты империяларға қарсы шыққан қайсар жандар еді. XIX ғасырда Орталық Азия жері жергілікті халықтар мен біртіндеп дала хандықтарын өзіне қосып жатқан Ресей империясы арасындағы ауқымды текетірестің алаңына айналды. Дәл осы шешуші кезеңде қазақтың соңғы ханы әрі өз халқының тәуелсіздігі үшін ең табанды күрескер ретінде танылған тұлға тарих сахнасына шықты. Кенесары Қасымов бүкіл қазақ даласын қамтыған, он жылдан астам уақытқа созылған көтерілісті басқарды — бұл отарлық жаулап алуға қарсы қарулы қарсылық үшін айрықша ұзақ мерзім еді. Төменде келтірілген он сегіз дерек осы көрнекті қайраткер мен оның дәуірі туралы толық әрі жан-жақты түсінік қалыптастыруға көмектеседі.

1. Кенесары Қасымов шамамен 1802 жылы қазақ сұлтаны Қасымның отбасында дүниеге келген, ол атақты Абылай ханның немересі болатын. Абылай хан арқылы Шыңғыс хан әулетінің тікелей ұрпағы болуы қазақ қоғамында ерекше бедел сыйлады, өйткені ру-тайпалық иерархия дәстүрлері қатаң сақталған еді. Осы асыл тектілік оған үш жүздің өкілдерін бір ту астына топтастыруға мүмкіндік берген маңызды саяси тірекке айналды.
2. Кенесарының балалық және жастық шағы Ресеймен шиеленістің күшеюі жағдайында өтті. Әкесі Қасым мен атасы қазақ жерінің дербестігін сақтау үшін үздіксіз күрес жүргізген, сондықтан жас Кенесары ерте жастан қарсылықты отбасылық әрі ұлттық борыш ретінде қабылдады. Оның бірнеше бауырының патша әскерлерімен қақтығыстарда қаза табуы жеке қайғыны саяси жігерге айналдырды.
3. Оның басшылығымен көтеріліс 1837 жылы басталып, қазақ даласының кең аумағын қамтыды. Ресей бекініс шептерінің салынуы, дәстүрлі көш жолдарының бұзылуы және қазақ руларының жерін күштеп тартып алу негізгі себеп болды. Қозғалыс ауқымы бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті — әр кезеңде Кенесары туының астында үш жүзден мыңдаған сарбаз соғысты.
4. Көтерілісшілер қолданған партизандық соғыс тактикасы патша әскеріне елеулі қиындықтар туғызды. Жылжымалы атты жасақтар бекіністер мен керуендерге тұтқиылдан соққы беріп, кейін шексіз далада көзден таса болатын. Ұлан-ғайыр кеңістікте және күрделі дала бедерінде қуғын ұйымдастыру көбіне жазалаушы экспедициялар үшін нәтижесіз аяқталды.
5. 1841 жылы Кенесары бүкіл қазақтың ханы болып құрылтайда жарияланды. Бұл оқиға зор символдық мәнге ие болды — ұзақ бытыраңқылық кезеңінен кейін қазақ халқы қайтадан ортақ мойындалған билеушіге ие болды. Оның хандық титулды қабылдауы Ресей саясатына тікелей қарсы әрекет еді, өйткені Петербург қазақтардың өз ханы болу құқығын мойындамады.
6. Мемлекеттік құрылым қалыптастыру оның қызметінің ажырамас бөлігі болды — Кенесары тек әскери лагерь емес, толыққанды мемлекет құруға ұмтылды. Оның тұсында хандық сот, салық жүйесі, дипломатиялық қызмет және бағынышты аумақтарды басқару органдары жұмыс істеді. Үздіксіз соғыс жағдайында заманауи билік институттарын құруға талпыныс ханның саяси көрегендігін айғақтайды.
7. Қарулы күреспен қатар дипломатия да маңызды рөл атқарды. Кенесары Ресей билігіне — жергілікті генерал-губернаторларға да, тікелей І Николай патшаға да — қазақ жерін басып алуды тоқтату туралы бірнеше рет хат жолдады. Бітімнің шарты ретінде ол әскерді әкетуді және қазақ жеріндегі бекіністерді жоюды талап етті.
8. Келіссөздер бүкіл көтеріліс бойы бірнеше рет үзіліп, қайта жалғасты. Ресей жағы уақытша бітімдерді күшін қайта топтастыру және бекіністерін нығайту үшін пайдаланды, хан талаптарын орындауға ниет білдірмеді. Кенесары да келіссөздерді уақыт ұтып, шығынды толықтыруға мүмкіндік беретін тактикалық құрал ретінде қарастырды.
9. Көтеріліс аумағы көлемі жағынан ірі еуропалық мемлекеттермен салыстыруға келетін кеңістікті қамтыды. Әр кезеңде Кенесары күштері қазіргі Қазақстан аумағының едәуір бөлігін, Батыс Сібірдің кей аймақтарын және Хиуа хандығымен шектесетін жерлерді бақылауда ұстады. Мұндай географиялық ауқым бұрынғы көшпелі дала кеңістігіндегі отаршылдыққа қарсы қозғалыстар тарихында болмаған.
10. Кенесарының Хиуа және Қоқан хандықтарымен қарым-қатынасы күрделі әрі екіұшты болды. Бұл мемлекеттер де қазақ жерінің бір бөлігіне үміткер болып, Ресейге қарсы күресте одақтас емес, өз мүддесін көздеген қарсылас ретінде әрекет етті. Қазақ ханы солтүстіктегі империялық қысыммен қатар, оңтүстіктегі ортаазиялық көршілердің ықпалына да қарсы тұруға мәжбүр болды.
11. Он жылдық текетірес барысында әскери жеңістер ауыр жеңілістермен алмасты. 1837–1840 жылдардағы жорықтар Кенесары үшін ең табысты кезең болды — көтерілісшілер бірнеше бекіністі талқандап, жазалаушы жасақтарға елеулі шығын келтірді. Алайда қарсы тараптың әскери-техникалық басымдығы уақыт өте келе шешуші факторға айналды.
12. Қазақ қоғамындағы ішкі қайшылықтар ханның жағдайын күрделендірді. Ресей әкімшілігімен байланыста болған кей сұлтандар мен билер қозғалысқа белсенді түрде қарсы шықты. Алғашында қолдаған кейбір ру басылары кейін артықшылық уәделеріне қызығып немесе жазалау шараларынан қорқып, қарсы жаққа өтті.
13. Жетісуға мәжбүрлі көшу көтеріліс тағдырын шешкен кезеңге айналды. Солтүстіктен қысым көрген Кенесары 1846–1847 жылдары әскерін Тянь-Шань бөктеріндегі қырғыз руларының жеріне алып барды. Бұл жаңа тірек аймағын құрып, күресті жалғастыруға бағытталған стратегиялық қадам еді, бірақ ол қайғылы салдарға әкелді.
14. Қырғыз манаптарымен қақтығыс ханның қазасымен аяқталды. 1847 жылдың көктемінде Орман хан бастаған қырғыз жасақтары Кенесары әскерін қоршап, тауда талқандады. Кенесары тұтқынға түсіп, түрлі деректер бойынша басы кесіліп, Ресей билігіне жіберілген — бұл даладағы ең қауіпті қарсыласты жойғанының белгісі ретінде қабылданды.
15. Кенесары тұлғасына берілген бағалар тарихи кезеңге байланысты өзгеріп отырды. Кеңестік дәуірде ол кейде «феодалдық реакционер» ретінде сипатталып, Қазақстанның Ресейге «прогрессивті қосылуына» кедергі жасаған деп бағаланды. Тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ тарихнамасы бұл көзқарасты қайта қарап, оны ұлттық батыр ретінде мойындады.
16. 1992 жылы Қазақстан тәуелсіздігін жариялағаннан кейін Кенесары Қасымов ресми түрде ақталып, ұлттық қаһарман ретінде танылды. Оның бейнесі жас мемлекет қалыптастырған тарихи баяндаудың өзегіне айналды. Ел аумағында ескерткіштер, көшелер мен оқу орындары оның есімімен аталып, соңғы ханның рухы ұлықталды.
17. Кенесарының ескерткіші Қазақстан астанасында орнатылған және мемлекеттілік пен тарихи сабақтастықтың басты нышандарының бірі саналады. Ат үстіндегі хан мүсіні қазіргі мемлекетті империяға дейінгі кезеңмен байланыстыратын маңызды көрнекі символға айналды. Жауынгер-босатушы бейнесі елдің ең танымал ұлттық белгілерінің біріне айналған.
18. Оның көтерілісінің тарихи маңызы әскери шеңберден әлдеқайда кең. Кенесары қазақ тарихында алғаш рет үш жүзді ортақ саяси басшылық астына біріктіруге және заман талабына сай мемлекеттік институттар құруға талпыныс жасады. Бұл идея оның өмірінде толық жүзеге аспаса да, мемлекеттік бірлік тұжырымы тәуелсіз Қазақстан үшін маңызды рухани мұраға айналды.

Кенесары Қасымов — XIX ғасырдағы көшпелі өркениет пен индустриялық империялық қуат арасындағы қақтығыстың бүкіл драматизмін бойына сіңірген қайғылы тағдыр иесі. Оның жеңілісі әскери-техникалық басымдық, географиялық жағдайлар және қазақ қоғамындағы алауыздық сияқты объективті факторлармен айқындалды. Соған қарамастан, жүз шекарасынан асып халықты біріктірген он жылдық күрес ұлттық сананың бұрын-соңды болмаған көрінісіне айналды. Қазіргі Қазақстан үшін соңғы ханның мұрасы — жай ғана тарихи белгі емес, мемлекеттілік пен тәуелсіздік үшін ең жоғары баға төленгенін еске салатын тірі естелік.