Зәр шығару жүйесі туралы 19 қызықты мәліметтер

Адам ағзасы – бір-бірімен тығыз байланысқан әрі таңғаларлық дәлдікпен жұмыс істейтін мүшелер жүйесі. Әрбір орган өмірді сақтау үшін маңызды қызмет атқарады. Физиологиялық үдерістердің ішінде зат алмасу нәтижесінде пайда болатын қалдықтарды ағзадан шығару ерекше маңызға ие, өйткені мұндай тазарту болмаса, уытты заттар қанда өте тез жиналып, өмірге қауіп төндіреді. Әртүрлі тірі ағзалардың шығару жүйелері түрліше құрылғанымен, барлық омыртқалыларда негізгі сүзу және метаболизм қалдықтарын шығару қызметін бүйректер атқарады. Адамның зәр шығару жүйесі – жүздеген миллион жылдық эволюция барысында қалыптасқан ең жетілген биологиялық сүзгілердің бірі. Сырттай қарағанда қарапайым көрінетін – екі орган, бір түтік және бір резервуардан тұратын – бұл жүйе соншалық нәзік әрі күрделі жұмысты атқарады, сондықтан инженерлер әлі күнге дейін оның толық техникалық баламасын жасай алған жоқ. Төмендегі он тоғыз дерек осы маңызды жүйені жаңа қырынан түсінуге көмектеседі.

1. Адамның зәр шығару жүйесіне бүйректер, несепағарлар, қуық және зәр шығару өзегі – уретра кіреді. Бұл мүшелердің әрқайсысы сұйық қалдықтарды сүзу, тасымалдау және ағзадан шығару тізбегінде нақты қызмет атқарады.
2. Бүйректер омыртқаның екі жағында, шамамен төменгі қабырғалардың деңгейінде құрсақ қуысының артқы бөлігінде орналасқан. Әдетте оң жақ бүйрек сол жаққа қарағанда сәл төмен орналасады, себебі оң жақта орналасқан бауыр көлемді болып, көрші органды төмен қарай ығыстырады.
3. Әрбір бүйректе шамамен бір миллион құрылымдық бірлік – нефрон бар. Нефрон – сүзу қызметінің негізгі бірлігі. Ұзындығы шамамен үш сантиметр болатын бұл ұсақ түтік қаннан қажетсіз заттарды бөліп, пайдалы заттарды қайтадан қанға қайтарады және бастапқы зәрді түзеді.
4. Екі бүйректегі барлық түтікшелердің жалпы ұзындығы шамамен 140 километрге жетеді. Бұл сан шамамен жұдырықтай ғана екі органның ішінде орналасқан жүйенің қаншалықты күрделі екенін айқын көрсетеді.
5. Бүйректер тәулігіне шамамен 180 литр бастапқы зәр сүзеді. Бұл көлем ағзадағы жалпы қан көлемінен бірнеше есе көп. Осы сұйықтықтың шамамен 99 пайызы қайтадан қанға сіңіріледі, ал сыртқа тек 1–2 литр ғана екінші реттік зәр түрінде шығарылады.
6. Әр минут сайын бүйректер арқылы шамамен 1,2 литр қан өтеді. Бұл жүректің жалпы қан айдау көлемінің шамамен 20–25 пайызына тең. Мұндай жоғары қан айналымы бүйрек сүзуінің ағза үшін қаншалық маңызды екенін көрсетеді.
7. Бүйректер тек қалдықтарды шығарып қана қоймай, маңызды эндокриндік қызмет те атқарады. Олар эритропоэтин гормонын өндіреді, ол сүйек кемігінде қызыл қан жасушаларының түзілуін ынталандырады. Сондықтан созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі кезінде науқастарда жиі ауыр анемия пайда болады.
8. Бүйректер қан қысымын реттеуде маңызды рөл атқарады. Бұл ренин–ангиотензин–альдостерон жүйесі арқылы жүзеге асады. Қан қысымы төмендеген кезде бүйрек ренин ферментін бөліп шығарып, нәтижесінде қан тамырларының тонусы артып, натрий мен судың ағзада сақталуына әкеледі.
9. D дәруменінің белсенді түрге айналуы да бүйректердің қатысуымен жүреді. Дәл осы жерде белсенді емес форма кальцитриолға айналады. Бұл үдеріс болмаса, ағза кальцийді дұрыс сіңіре алмайды, нәтижесінде сүйек тіндері әлсірейді.
10. Зәрдің түсі ағзадағы су балансының сенімді көрсеткіші болып табылады. Ашық сабан түсті зәр ағзаның жеткілікті су алғанын білдіреді, ал қою сары немесе янтарь түсті зәр сұйықтықтың жетіспеушілігін көрсетеді. Толық мөлдір зәр кейде суды шамадан тыс көп ішудің белгісі болуы мүмкін.
11. Зәрдің иісі көбіне несепнәрдің және ұшпа органикалық қосылыстардың концентрациясына байланысты. Мысалы, спаржа жегеннен кейін пайда болатын ерекше иіс құрамында күкірт бар метаболиттердің түзілуімен байланысты. Қызығы, адамдардың тек шамамен 40 пайызы ғана бұл иісті сезе алады.
12. Несепағарлар зәрді бүйректен қуыққа пассивті түрде емес, қабырғаларындағы бұлшықеттердің белсенді перистальтикалық жиырылуы арқылы жеткізеді. Зәр толқын тәрізді қозғалыспен жылжиды. Сондықтан несепағарға тас тұрып қалса, қатты «бүйрек шаншуы» пайда болады.
13. Қуық – өте серпімді орган. Оның қабырғалары уротелий деп аталатын арнайы өтпелі эпителиймен қапталған, ол бірнеше есе созыла алады. Бос күйінде қуық шамамен 50 миллилитр сұйықтық сыйғызады, ал толық толғанда оның көлемі 700–800 миллилитрге дейін жетуі мүмкін.
14. Зәр шығару қажеттілігі әдетте қуық шамамен жартылай толғанда – 200–300 миллилитр кезінде пайда болады. Қабырғалардың созылуы туралы сигнал жүйке талшықтары арқылы миға беріледі. Дегенмен адам миы бұл сигналды бірнеше сағатқа дейін ұстап тұра алады.
15. Бүйрек тастары зәр белгілі тұздармен – оксалаттармен, фосфаттармен немесе ураттармен – шамадан тыс қаныққан кезде пайда болады. Ең жиі кездесетін түрі – кальций оксалатынан түзілген тастар, олар зәр-тас ауруының шамамен 80 пайызын құрайды. Күніне кемінде 1,5–2 литр су ішу – мұндай тастардың алдын алудың ең қарапайым әрі тиімді тәсілі.
16. Зәр шығару жолдарының инфекциялары бактериялық аурулардың ішінде таралуы бойынша екінші орында тұр. Бірінші орында тыныс алу жолдарының инфекциялары. Әйелдер бұл ауруларға ер адамдарға қарағанда жиі шалдығады, өйткені олардың уретрасы қысқа әрі кең болады.
17. Бүйрек трансплантациясы – әлемдегі ең кең таралған және жақсы зерттелген мүшелерді ауыстыру операцияларының бірі. Көп жағдайда донорлық бүйрек бұрынғы органның орнына емес, жамбас аймағына орналастырылады, өйткені онда оны қан тамырлары мен қуыққа қосу оңайырақ.
18. Адам бір ғана жұмыс істейтін бүйрекпен де толыққанды өмір сүре алады. Қалған бүйрек уақыт өте үлкейіп, сүзу қызметінің шамамен 75 пайызын өзіне алады. Сондықтан тірі донордан бүйрек алу медицинада салыстырмалы түрде қауіпсіз процедура болып саналады.
19. Жасанды бүйрек – гемодиализ аппараты – табиғи органның тек бір қызметін, яғни сүзу қызметін ғана орындай алады. Гормондық және метаболикалық функциялар орындалмай қалады. Бір төрт сағаттық диализ сеансы шамамен 120 литр қанды тазартады, ал сау бүйректер мұндай жұмысты тәулік бойы үздіксіз және әлдеқайда дәл атқарады.

Зәр шығару жүйесі биологиялық құрылыстың негізгі қағидасын айқын көрсетеді – анатомиялық жағынан шағын болғанымен, қызметі өте күрделі. Жұдырықтай ғана екі орган бүкіл ағзаның ішкі ортасының химиялық құрамын адам жасаған кез келген зертханалық құралдан да дәлірек реттейді. Бұл жүйенің жұмыс істеу принциптерін түсіну күнделікті өмірде де маңызды. Жеткілікті су ішу, тұз бен ақуызды шамадан тыс тұтынбау және инфекцияларды дер кезінде емдеу бүйрек ауруларының көпшілігінің алдын алуға көмектеседі. Соңғы онжылдықтардағы нефрология мен трансплантология саласындағы жетістіктер бүйрек жеткіліксіздігі бар адамдардың өмір сапасын айтарлықтай жақсартты. Дегенмен адам жасаған ешбір құрылғы тірі бүйректің барлық қызметін толық қайталай алмайды. Сондықтан зәр шығару жүйесіне қамқорлық жасау – біздің денсаулығымызды қорғайтын ең маңызды әрі көзге көрінбейтін жүйелердің бірін сақтау деген сөз.