Эндокрин жүйесі туралы 16 қызықты мәліметтер

Адам ағзасы аса күрделі оркестр сияқты жұмыс істейді: миллиардтаған жасуша өмірді сақтау үшін бір-бірімен үйлесімді әрекет етуі керек. Мұндай нәзік үйлестіруді қамтамасыз ету үшін табиғат бірнеше басқару жүйесін қалыптастырған, солардың ішінде ерекше орын алатыны – мүшелермен жүйке талшықтары арқылы емес, қан ағынымен таралатын химиялық хабаршылар арқылы байланысатын жүйе. Эндокриндік жүйе – гормондар деп аталатын биологиялық белсенді заттарды өндіретін бездер мен жеке жасушалардың жиынтығы – ағзаның өмір сүруі үшін қажет көптеген процестерді басқарады: өсу, көбею, зат алмасу, күйзеліске жауап беру және тіпті көңіл күй. Оның әсері адамның өмірінің әрбір сәтінде байқалады – таңертең оянудан бастап түнгі терең ұйқыға дейін, жаңа туған сәбидің алғашқы тынысынан бастап қартайған шақтағы тіршілік қызметінің біртіндеп әлсіреуіне дейін. Бір ғана бездің қызметіндегі бұзылыс бүкіл ағза бойынша көптеген өзгерістерге әкеліп, бастапқы мәселеден алыс орналасқан мүшелер мен тіндерге де әсер етуі мүмкін. Эндокриндік жүйе туралы он алты дерек оның құрылымын, жұмыс механизмдерін және адам денсаулығы үшін маңызын түсінуге көмектеседі.

1. Эндокриндік жүйе ішкі секреция бездерін біріктіреді. Бұл бездер биологиялық белсенді заттарды – гормондарды – сыртқа шығаратын өзектер арқылы емес, тікелей қанға бөледі. Осы ерекшелік оны сыртқы секреция бездерінен – сілекей, тер және басқа бездерден – түбегейлі ажыратады, өйткені олардың өнімдері арнайы өзектер арқылы тері бетіне немесе ағза қуыстарына шығарылады.
2. Эндокриндік жүйенің негізгі бездеріне гипофиз, гипоталамус, қалқанша без, қалқанша маңы бездері, бүйрекүсті бездері, ұйқыбез, жыныс бездері – аналық бездер мен аталық бездер – және эпифиз жатады. Бұдан бөлек, гормон түзетін жасушалар бүкіл ағзада шашыраңқы орналасқан: жүректе, бүйректе, май тінінде және ішекте. Бұл жағдай жүйенің шекарасы бұрын ойлағаннан әлдеқайда кең екенін көрсетеді.
3. Гипоталамус пен гипофиз бүкіл эндокриндік жүйенің негізгі басқару орталығын құрайды. Гипоталамус – аралық мидың шағын бөлігі – жүйке жүйесінен сигналдар қабылдап, оларды гормондық пәрмендерге айналдырады. Ал гипофиз бас сүйектегі сүйек ойығында орналасып, сол пәрмендерді шеткі бездерге жеткізеді және ағзаның көптеген маңызды қызметтерін реттейді.
4. Кері байланыс қағидасы гормондық тепе-теңдікті сақтайтын негізгі механизм болып табылады. Қанда белгілі бір гормон қажетті деңгейге жеткен кезде бұл туралы сигнал гипоталамус пен гипофизге қайтып келеді. Нәтижесінде олар тиісті безді ынталандыруды азайтады. Бұл жүйе бөлмедегі температура белгіленген деңгейге жеткенде жылытуды тоқтататын термостатқа ұқсайды.
5. Мойынның алдыңғы бөлігінде орналасқан қалқанша без тироксин және трийодтиронин гормондарын өндіреді. Бұл гормондар ағзадағы барлық жасушалардың зат алмасу қарқындылығын реттейді. Сондықтан оның қызметіндегі бұзылыстар әртүрлі белгілер арқылы байқалады: гипотиреоз кезінде адамда шаршағыштық, салмақ қосу және ойлау баяулауы байқалса, гипертиреоз кезінде мазасыздық, салмақ жоғалту және жүрек соғысының жиілеуі көрінеді.
6. Ұйқыбез екі түрлі жүйенің – экзокриндік және эндокриндік жүйелердің – қызметін біріктіреді. Оның Лангерганс аралшықтары деп аталатын ерекше бөліктерінде альфа және бета жасушалары орналасқан. Олар сәйкесінше глюкагон мен инсулин гормондарын өндіреді. Бұл екі гормон бір-біріне қарама-қарсы әрекет етіп, қандағы глюкоза деңгейін физиологиялық тұрғыдан тұрақты деңгейде ұстап тұрады.
7. Бүйрекүсті бездері – бүйректердің үстінде орналасқан жұп бездер – өмір үшін маңызды бірнеше гормон класын өндіреді. Олардың милы қабаты жедел күйзеліс кезінде қанға адреналин мен норадреналин бөледі және ағзаны «күрес немесе қашу» реакциясына дайындайды. Ал қабықты қабаты кортизол, альдостерон және жыныс стероидтарын синтездейді, олар ұзақ мерзімді бейімделу процестеріне қажет.
8. Эпифиз – мидың ортасында орналасқан өте кішкентай без – мелатонин гормонын өндіреді. Бұл гормон ағзаның тәуліктік және маусымдық ырғақтарын реттейді. Оның бөлінуі қараңғыда күшейіп, жарықта азаяды. Сондықтан ұйықтар алдында жарқын экрандарды пайдалану ұйқыға кетуді қиындатады: көгілдір жарық эпифиз үшін күндізгі жарық сияқты әсер етіп, «түн гормонының» бөлінуін тежейді.
9. Жыныс гормондары – эстрогендер, прогестерон және тестостерон – тек көбею жүйесіне ғана әсер етпейді. Мысалы, тестостерон екі жыныста да болады және бұлшықет массасына, сүйек тығыздығына, жыныстық құштарлыққа және танымдық функцияларға ықпал етеді. Ал эстрогендер репродуктивті жастағы әйелдердің жүрек-қантамыр жүйесін атеросклероздан қорғайды.
10. Гормондар химиялық құрылымы бойынша бірнеше топқа бөлінеді және олардың әрқайсысы ағзада әртүрлі тәсілмен әсер етеді. Стероидтық гормондар – холестерин туындылары – жасушаның ішіне еніп, оның генетикалық аппаратына тікелей ықпал етеді. Ал пептидтік гормондар жасуша мембранасының сыртындағы рецепторлармен байланысып, жасуша ішінде күрделі сигналдық тізбектерді іске қосады.
11. Қандағы гормондардың мөлшері өте аз болады. Көп жағдайда физиологиялық әсер алу үшін олардың концентрациясы плазманың бір миллилитрінде бірнеше нанограмм немесе тіпті пикограмм ғана болуы жеткілікті. Мұндай аз мөлшер жасуша рецепторларының өте жоғары сезімталдығының арқасында мүмкін болады.
12. Эндокриндік жүйе бұзылыстары адамзаттағы ең кең таралған созылмалы аурулардың қатарына жатады. Мысалы, жасушалар инсулинге сезімталдығын жоғалтатын екінші типті қант диабеті әлем бойынша жарты миллиардтан астам адамға әсер етеді. Бұл көрсеткіш қозғалыс аз өмір салты мен жоғары калориялы тамақтанудың кең таралуымен бірге өсіп келеді.
13. Эндокриндік бұзғыштар деп аталатын химиялық заттар қазіргі медицинада маңызды мәселе болып отыр. Олар сыртқы ортада кездесетін және гормондардың әсерін еліктейтін немесе бөгейтін қосылыстар. Пластик қаптамалардағы бисфенол А, косметикадағы фталаттар және тағамдағы пестицидтер гормондық рецепторлармен байланысып, гормондық реттеуді бұзуы мүмкін. Мұндай әсерге әсіресе дамып келе жатқан ұрық пен жасөспірімдер сезімтал.
14. Гипофиз өндіретін өсу гормоны балалар мен жасөспірімдерде сүйектердің ұзарып өсуін ғана емес, сонымен бірге бүкіл өмір бойы тіндердің жаңаруын, ақуыз синтезін және майлардың ыдырауын ынталандырады. Балаларда бұл гормонның жетіспеуі ергежейлілікке әкеледі, ал артық мөлшері алыптыққа себеп болуы мүмкін.
15. Созылмалы күйзеліс эндокриндік тепе-теңдікті кортизол гормонының ұзақ уақыт жоғары деңгейде сақталуы арқылы бұзады. Қалыпты жағдайда қысқа мерзімді күйзеліс кезінде кортизол ағзаның ресурстарын тез жұмылдырып, кейін қайтадан қалыпты деңгейге түседі. Бірақ тұрақты психологиялық қысым кезінде оның мөлшері жоғары болып қалады, бұл иммунитеттің әлсіреуіне, ұйқының бұзылуына, есте сақтау қабілетінің төмендеуіне және іш аймағында май жиналуына әкеледі.
16. Эндокринология жеке медициналық ғылым ретінде тек ХХ ғасырда қалыптасты, дегенмен гормондық бұзылыстардың салдары әлдеқайда бұрын байқалған. 1921 жылы Фредерик Бантинг пен Чарльз Бест инсулинді ашқанда медицинада үлкен бетбұрыс жасалды. Бұған дейін өлімге әкелетін бірінші типті қант диабеті осы жаңалықтың арқасында басқарылатын жағдайға айналды және бұл оқиға медицина тарихындағы ең ірі жетістіктердің бірі болып саналады.

Эндокриндік жүйе тірі ағзаның физиологиясы қаншалық дәл реттелгенін айқын көрсетеді. Химиялық молекулалардың өте аз мөлшері бүкіл ағзадағы ірі процестерді басқара алады, ал бір буындағы бұзылыс басқа көптеген жүйелерге әсер етеді. Молекулалық биология мен генетиканың дамуы гормондық реттеудің жаңа қырларын ашуда: ғалымдар жасушалардың химиялық сигналдарды қалай қабылдайтынын және оған қалай жауап беретінін барған сайын терең зерттеп жатыр. Қоршаған ортаның эндокриндік бұзғыштармен ластануы және метаболикалық аурулардың кең таралуы бұл жүйені қорғауды қазіргі ғасыр медицинасындағы маңызды міндеттердің біріне айналдырды. Гормондық реттеу қағидаларын түсіну әр адамға өмір салтына саналы түрде қарауға мүмкіндік береді, өйткені ұйқы, тамақтану, дене белсенділігі және күйзелісті басқару эндокриндік тепе-теңдікке кез келген дәрі-дәрмек сияқты тікелей әсер етеді.