Румыния туралы 20 қызықты мәліметтер

Шығыс Еуропа саяхатшылар мен оқырмандар тарапынан әдетте жеткілікті назар аударылмайтын, алайда тарихы, мәдениеті мен табиғаты ерекше бай елдерді сақтап отыр. Осы өңір мемлекеттерінің ішінде Румыния айрықша орын алады — латын және славян дәстүрлері тоғысқан, балқан ықпалы мен Карпат өңірінің өзіндік болмысы ұштасқан мемлекет. Оның тарихы ежелгі дак тайпаларының мұрасын, римдік жаулап алушылардың ықпалын, ортағасырлық кінәздіктердің дамуын және коммунистік диктатураның ауыр тәжірибесін біріктірді. Табиғат бұл елге Еуропадағы соңғы сақталған орман алқаптарының бірін, көркем тауларды және ұлы өзеннің бай атырауын сыйлаған. Төменде келтірілген жиырма дерек Румынияға жаңаша көзқараспен қарауға мүмкіндік беріп, бұл таңғаларлық ел туралы қалыптасқан түсініктерді өзгертуі мүмкін.

1. Румыния — Шығыс Еуропада мемлекеттік тілі роман тобына жататын жалғыз ел. Румын тілі біздің заманымыздың 106 жылы Дакияны жаулап алғаннан кейін бұл жерге келген рим легионерлері мен қоныстанушылар алып келген халықтық латын тілінен тікелей тарайды. Ғасырлар бойы славян халықтарымен көршілес өмір сүргеніне қарамастан, тіл латындық негізін сақтап, сонымен бірге айналасындағы тілдерден көптеген кірме сөздерді қабылдады.
2. Қазіргі Румыния аумағын ежелде дамыған мемлекет құрған жауынгер фракиялық халық — дактар мекендеген. Олардың патшасы Децебал Римге екі рет табысты қарсы тұрды, алайда император Траян тұсындағы екі қанды соғыстан кейін Дакия бағындырылып, Рим провинциясына айналды. Римдегі спиральді бедермен безендірілген Траян колоннасы осы соғыстарды бейнелеп, дак халқы тарихының негізгі дереккөздерінің бірі болып қала береді.
3. Дракула — әлемге ең танымал румын кейіпкері — нақты тарихи тұлғаға негізделген. XV ғасырда Валахияны басқарған Влад III Цепеш «Дракула» — «айдаһар ұлы» — деген лақап атты әкесінің мүшесі болған рыцарлық орден атауынан алған. Оның жауларымен және тұтқындарымен қатыгез қарым-қатынасы ирланд жазушысы Брэм Стокерді әйгілі роман жазуға шабыттандырды, дегенмен Стокердің өзі Румынияда ешқашан болмаған.
4. Трансильваниядағы Бран қамалы көпшілік санасында Дракула бейнесімен тығыз байланысты. Тарихи тұрғыдан алғанда Влад Цепештің бұл бекініске қатысы жанама ғана болған — ол мұнда қысқа уақыт тұтқында болуы мүмкін. Соған қарамастан «Дракула қамалы» жыл сайын жүздеген мың туристі қабылдап, румын туристік брендіне айналды.
5. Дунай атырауы — Еуропадағы ең ірі әрі ең жақсы сақталған өзен атырауларының бірі. Бұл бірегей табиғи кешеннің аумағы 5000 шаршы километрден асады және оның басым бөлігі ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілген. Арналар, көлдер мен қамыс тоғайларының күрделі жүйесінде 300-ден астам құс түрі және 160-қа жуық балық түрі, соның ішінде сирек кездесетін бекірелер тіршілік етеді.
6. Румынияның Карпат ормандары Ресейден тыс Еуропадағы қоңыр аю, қасқыр және сілеусіннің ең ірі популяцияларына мекен. Әртүрлі бағалаулар бойынша ел аумағында 6000-нан 8000-ға дейін қоңыр аю бар. Бұл Румынияны көптеген көрші мемлекеттер әлдеқашан жоғалтқан биологиялық байлықты сақтаған ерекше табиғи қорыққа айналдырады.
7. Бухаресттегі Парламент сарайы — әлемдегі аумағы бойынша екінші ірі әкімшілік ғимарат, Пентагоннан кейінгі орында. 1980-жылдары диктатор Николае Чаушескуның бұйрығымен салынған бұл ауқымды құрылыс шамамен 350 000 шаршы метрді алып, мыңнан астам бөлмеден тұрады. Оны тұрғызу үшін астананың тұтас тарихи кварталдары қиратылып, мыңдаған отбасы баспанасынан айырылды.
8. Николае Чаушеску 1965 жылдан 1989 жылға дейін Румынияны басқарып, әлемдегі ең қатал әрі ерекше коммунистік режимдердің бірін құрды. Оның диктатурасы шектен шыққан ұлтшылдықты, жеке басқа табынуды, қатаң үнемдеуді және абортқа тыйым салуды біріктіріп, ондаған жылға созылған демографиялық және әлеуметтік проблемаларға алып келді. 1989 жылғы желтоқсанда румын революциясы бірнеше күн ішінде режимді құлатып, Чаушеску мен оның әйелі Елена қысқа соттан кейін атылды.
9. Румыния Шығыс блок елдерінің ішінде коммунистік диктаторы революция барысында жазаланған жалғыз мемлекет болды. 1989 жылғы 25 желтоқсанда Чаушескуның соты мен ату жазасының телехабар арқылы көрсетілуі бүкіл әлемді дүр сілкіндірді. Бұл оқиғалардың заңдылығы мен сипаты жөніндегі пікірталастар тарихшылар арасында әлі де жалғасып келеді.
10. Елдің солтүстік-батысындағы тарихи аймақ — Трансильвания — ғасырлар бойы Венгрия корольдігі мен Австро-Венгрия империясының құрамында болды. Мұнда румындар, венгрлер, саксон немістері және өзге халықтар қатар өмір сүрген бірегей көпмәдениетті орта қалыптасты. Бұл араласудың іздері бүгінгі күнге дейін қалалардың сәулетінде, тілінде және дәстүрлерінде байқалады.
11. Трансильванияның інжу-маржаны саналатын Сибиу қаласын XII ғасырда неміс саксон қоныстанушылары негіздеді. 2007 жылы ол «Еуропаның мәдени астанасы» мәртебесін алып, халықаралық назарға ие болды. Ортағасырлық орталығы, тас төселген көшелері, мұнаралары мен алуан түсті қасбеттері Сибиуды құрлықтағы ең көрікті қалалардың біріне айналдырады.
12. Дәстүрлі румын халық биі — «хора» — Еуропадағы ең көне шеңберлі билердің бірі. Бишілер қол ұстасып немесе белбеуден ұстап, халық аспаптарының сүйемелдеуімен бір ырғақта қозғалады. 2023 жылы ЮНЕСКО «хораны» адамзаттың материалдық емес мәдени мұра тізіміне енгізді.
13. Ұлттық күрес түрі «трынта» ежелгі дак дәстүрлерінен бастау алады және бүгінгі күні де ауылдық өңірлерде сақталған. Күрес шөпте немесе жерде өткізіліп, қарсыласын сәтті лақтырған саны бойынша жеңімпаз анықталады. Бұл жекпе-жек түрі қазіргі румындардың доримдік ата-бабаларымен байланысын білдіретін символдардың бірі саналады.
14. Румыния интернет жылдамдығы бойынша әлемдегі алдыңғы орындардың бірін алады. 2000-жылдары қалыптасқан дамыған цифрлық инфрақұрылым елді технологиялық компаниялар үшін тартымды орталыққа айналдырды. Бухарест кең жолақты интернет жылдамдығы жөнінен Еуропадағы ең жоғары көрсеткіштері бар қалалар қатарында аталады.
15. Румын гимнастика мектебі аңызға айналған Надя Команечи арқасында әлемдік даңққа ие болды. 1976 жылы Монреаль Олимпиадасында ол брусьядағы жаттығуы үшін олимпиадалық тарихтағы алғашқы «10,00» бағасын алды, ал табло мұндай нәтижеге дайын болмағандықтан «1.00» деп көрсетті. Сол ойындарда он төрт жастағы гимнаст жеті мінсіз баға иеленді.
16. Елде мұнай, табиғи газ, көмір және алтын сияқты елеулі табиғи ресурстар қоры бар. Румыния XIX ғасырдың ортасында-ақ өнеркәсіптік мұнай өндіруді бастаған алғашқы мемлекеттердің бірі болды. Плоешти қаласы мен оған іргелес өңір ұзақ уақыт бойы Еуропаның маңызды мұнай орталығы саналды.
17. Елдің солтүстік-шығысындағы Буковина монастырлары ортағасырлық діни өнердің жауһарлары ретінде танылған. Олардың сыртқы қабырғалары XV–XVI ғасырларда молдавиялық господарлардың тапсырысымен салынған бірегей фрескалармен безендірілген. Киелі жазба көріністері ашық аспан астында бес ғасыр бойы сақталып, Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілген.
18. Румыния әлемдегі ең ірі алхоры арағын — сливовицаны — өндіруші ел болып табылады. Елдегі алхоры бақтарының көлемі Еуропаның кез келген басқа мемлекетіне қарағанда үлкен, ал үй жағдайында «цуйка» дайындау көпғасырлық халықтық дәстүрге айналған. Бұл күшті сусын мәдениетке соншалық сіңгендіктен, оны жиі «ұлттық сусын» деп атайды.
19. Румынияда әлемдегі ең ұзын мұзды үңгірлердің бірі — Скэришоара үңгірі орналасқан. Бұл карст қуысының ішінде үш мың жылдан астам жасы бар тұрақты мұздық сақталған. Ғалымдар үңгірдегі мұз қабаттарын Орталық Еуропадағы климаттық өзгерістердің табиғи архиві ретінде зерттейді.
20. Румыния 2007 жылы Еуропалық одаққа мүше болды, алайда толық интеграцияға жету жолы күрделі болды. Ел ұзақ уақыт бойы құқық үстемдігі мен сыбайлас жемқорлықпен күрес саласында ЕО бақылауында болды. Соған қарамастан соңғы жылдары тұрақты экономикалық өсім байқалып, өмір сүру деңгейі Батыс Еуропа стандарттарына біртіндеп жақындауда.

Румыния — табиғи тұтастық пен күрделі тарихи мұра, ортағасырлық қамалдар мен заманауи цифрлық инфрақұрылым қатар өмір сүретін шынайы қарама-қайшылықтар елі. Оның туристік, экономикалық және мәдени әлеуеті толық ашылған жоқ, бұл бір жағынан әлсіздік болса, екінші жағынан даму үшін үлкен мүмкіндік болып саналады. Туристік қалыптасқан стереотиптерден тыс шынайы Еуропаны іздеген саяхатшы үшін бұл мемлекет күтпеген әрі терең әсер сыйлай алады. Румыния туралы көбірек білген сайын, оның әлдеқайда үлкен назар мен құрметке лайық екені айқындала түседі.