Жезқазған туралы 21 қызықты мәліметтер

Қазақстан даласы өз қойнауында ғасырлар бойы адам қолы тимеген ұшан-теңіз байлықтарды сақтап келді. Тек геологтар мен өнеркәсіп мамандары оларды ашып, әлемге таныстырғаннан кейін ғана бұл қазыналар игеріле бастады. Ірі кен орындарының негізінде бой көтерген қалалардың тағдыры ерекше — олардың пайда болуы, гүлденуі мен өзгеруі жер астындағы байлықпен тығыз байланысты. Жезқазған — Орталық Азиядағы осындай қалалардың ең жарқын үлгілерінің бірі — планетадағы ең ірі мыс кен орындарының бірі арқасында жапан даладан бой көтерді. Бірнеше онжылдық ішінде ол өнеркәсіптік кенттен бай тарихы, өткеннің қасіретті беттері және болашаққа бағытталған амбициялары бар толыққанды қалалық орталыққа айналды. Жезқазғанмен танысу — қазақ өнеркәсібінің, кеңестік дәуірдің және Ресейдің ғарыш бағдарламасының тарихымен танысу деген сөз.

1. Жезқазған атауы қазақ тілінен «мыс қазатын жер» деп аударылады. Бұл сөз «жез» — мыс және «қазу» — қазып алу деген ұғымдардан құралған. Атау қаланың мәнін дәл сипаттайды — оның пайда болуы, тіршілігі мен болашағы мыспен тығыз байланысты.
2. Бұл өңірде мыс өндіру көне замандардан басталған. Археологиялық зерттеулер б.з.д. екінші мыңжылдыққа — қола дәуіріне — жататын кен өндіру іздерін анықтады. Ежелгі металлургтер қалдырған мыңдаған шағын қазбаларды XX ғасырдағы ғылыми экспедициялар барысында ғалымдар тапқан.
3. Жезқазған мыс кен орны әлемдегі ең ірілердің бірі саналады. Барланған мыс рудасының қоры миллиардтаған тоннамен есептеледі, бұл оны планетаның аса ірі кеніштері қатарына қосады. Жер қойнауының осындай мол байлығы қазақ даласының осы шалғай бөлігінде қаланың пайда болып, дамуына басты себеп болды.
4. Кен орнын жүйелі өнеркәсіптік игеру кеңестік кезеңде басталды. 1930-жылдары геологиялық экспедициялар қор көлемін нақтылап, тау-кен металлургия комбинатын салу туралы шешім қабылданды. Алғашқы мыс 1938 жылы балқытылды — осы сәттен бастап заманауи өнеркәсіптік Жезқазғанның тарихы басталады.
5. Жезқазған қала мәртебесін 1954 жылы алды. Бұған дейін елді мекен тау-кен кәсіпорындары жанындағы жұмысшылар кенті ретінде өмір сүрді. Әкімшілік мәртебенің көтерілуі халық саны мен өнеркәсіп ауқымының айтарлықтай өскенін көрсетті.
6. Жезқазған ГУЛАГ-тың қайғылы тарихымен тығыз байланысты. 1930–1950-жылдары бұл аймақта Степлаг деп аталатын ірі лагерьлердің бірі жұмыс істеді. Мыңдаған тұтқын аса ауыр жағдайда мыс кеніштерінде еңбек етті, олардың еңбегі өңірдің жедел өнеркәсіптік дамуына ықпал етті.
7. 1954 жылдың мамыр айында Степлагта ГУЛАГ тарихындағы ең ірі көтерілістердің бірі болды. Тұтқындар ұстау жағдайын жақсартуды және үкімдерді қайта қарауды талап етті, көтеріліс шамамен қырық күнге созылды. Бүліктің күшпен басылуы ондаған адамның өмірін қиды, бұл оқиға тарихта «Кеңгір көтерілісі» деген атпен қалды.
8. Жезқазған кеңестік және ресейлік ғарыш саласында маңызды орын алды. Қала маңындағы далаға бірнеше рет «Союз» ғарыш кемелерінің түсіру аппараттары қонды. Жезқазған өңірінде қону дәстүрі бүгінге дейін жалғасып келеді — кең дала кеңістігі орбитадан оралған экипаждарды қауіпсіз қабылдауға қолайлы.
9. Аңызға айналған кеңестік ғарышкер Леонид Леонов — ашық ғарышқа шыққан алғашқы адам — Жерге оралу тарихында осы өңірмен тығыз байланысты болды. Жезқазған даласы кеңестік ғарыш бағдарламасының көптеген батырларын қарсы алды. Жергілікті тұрғындар қонған ғарышкерлерді далада алғаш қарсы алған жағдайлар аз болмаған.
10. Жезқазған мыс балқыту комбинаты бүкіл КСРО-дағы түсті металлургияның ең ірі кәсіпорындарының бірі болды. Кеңестік кезеңде зауыт жыл сайын жүздеген мың тонна мыс өндіріп, оны елдің әртүрлі кәсіпорындарына жеткізді. Жезқазған мысы болмаса, электр жабдықтары, кабельдер және басқа стратегиялық өнімдерді шығару мүмкін болмас еді.
11. Бүгінде тау-кен металлургия кешені «Қазақмыс» корпорациясының құрамына кіреді — бұл әлемдегі ірі мыс өндірушілердің бірі. Кеңес Одағы тарағаннан кейін құрылған компания Қазақстанның тау-кен өнеркәсібіндегі жетекші құрылымдардың біріне айналды. Жезқазған бүкіл корпоративтік кешеннің өндірістік өзегі болып қала береді.
12. Кеңестік гүлдену кезеңінде қала халқының саны жүз мыңнан асты. Жұмысшылар мен инженерлер одақтың әр түкпірінен келіп, көпұлтты ұжым қалыптастырды. КСРО тарағаннан кейін тұрғындар саны айтарлықтай азайды — көптеген адам жақсы тұрмыс жағдайын іздеп көшіп кетті.
13. Жезқазған — Ұлытау облысының және Жезқазған ауданының әкімшілік орталығы. 2022 жылы орталығы Жезқазғанда орналасқан жаңа Ұлытау облысы құрылды, бұл қаланың мәртебесін көтеріп, өңірлік даму үшін жаңа мүмкіндіктер ашты. Облыс орталығы болу — қаланың заманауи тарихындағы маңызды оқиға.
14. Жезқазған маңындағы табиғат өзіндік дала сұлулығымен ерекшеленеді. Сирек өсімдіктері, сорлы алқаптары мен борлы жоталары бар шөлейт ландшафт қатал әрі әсерлі көрініс қалыптастырады. Көктемде сирек жауған жаңбырдан кейін дала қысқа уақытқа қызғалдақтар мен басқа да эфемер өсімдіктер кілемімен көмкеріледі.
15. Қалаға жақын маңда бірегей табиғи нысан — Ұлытау таулары орналасқан. «Ұлы таулар» деген мағына беретін бұл көне тау жотасы қазақ халқы үшін киелі орын саналады. Мұнда қазақ хандарының құрылтайлары өткен, сондай-ақ көрнекті тарихи тұлғалардың кесенелері орналасқан.
16. Ұлытау қазақ даласының рухани орталығы әрі тарихи жадтың қоймасы болып есептеледі. Бұл өңірде қола дәуірінен кеш орта ғасырға дейінгі кезеңді қамтитын көптеген ескерткіштер — кесенелер, петроглифтер және қорымдар шоғырланған. Ұлытау облысының құрылуы осы жердің ұлттық бірегейлік үшін маңызын айқындай түседі.
17. Шыңғыс ханның ұлы Жошы ханның кесенесі Жезқазған маңында орналасқан. XIII ғасырға жататын бұл сәулет ескерткіші өңірдегі ең маңызды тарихи нысандардың бірі. Ұлы жаулап алушының тұңғыш ұлының жерленген орны ретінде саналатын бұл орын зерттеушілер мен туристерді тартады.
18. Бұл өңірдің климаты шұғыл континенттік сипатқа ие. Жазғы аптап жиі қырық градустан асып кетсе, қыста аяз минус отыз — отыз бес градусқа дейін төмендейді. Жауын-шашынның аздығы мен қатты желдер бұл жерді Қазақстандағы ең қатал табиғи аймақтардың біріне айналдырады.
19. Жезқазған шалғай орналасқанына қарамастан дамыған әлеуметтік инфрақұрылымға ие. Қалада ауруханалар, мектептер, мәдениет және жоғары білім беру мекемелері жұмыс істейді. О. А. Байқоңыров атындағы Жезқазған университеті өңірге қажетті техникалық және гуманитарлық мамандарды даярлайды.
20. Жезқазған тарихы музейі адамның бұл жермен көпғасырлық байланысын айғақтайтын бірегей деректерді сақтайды. Экспозициялар қола дәуіріндегі кеншілерден бастап ГУЛАГ кезеңі, кеңестік индустрияландыру және қазіргі тау-кен металлургия кешеніне дейінгі кезеңдерді қамтиды. Ерекше бөлім ғарыш тарихына арналған — онда ғарышкерлердің қонуына қатысты фотосуреттер мен жәдігерлер қойылған.
21. Жезқазған болашағы ашық қала болып қала береді — оның дамуы әлемдік мыс бағасына және мемлекеттік инвестицияларға байланысты. Облыс орталығы мәртебесі, Ұлытаудың туристік әлеуетін дамыту және тау-кен өнеркәсібін жаңғырту бағдарламалары жаңа серпінге негіз қалайды. Бұл қаланың тарихы картадағы ең шалғай нүктелердің өзі әлемдік маңызы бар оқиғалардың орталығына айнала алатынын дәлелдейді.

Жезқазған — қола дәуірінен бастап моңғол империясы кезеңі, кеңестік ГУЛАГ, ғарыш бағдарламасы және заманауи тау-кен индустриясына дейін бірнеше тарихи қабат тоғысқан қала. Мұндай тарихи көпқабаттылық әлемнің әлдеқайда ірі қалаларында да сирек кездеседі. Жаңа облыстың әкімшілік орталығы мәртебесі экономиканы әртараптандыруға, туризм мен өңдеу саласына инвестиция тартуға жол ашады. Жезқазған Қазақстаннан тыс жерде де әлдеқайда көбірек назарға лайық, өйткені оның тарихы адамзат өркениетінің үлкен тарихының бір бөлігі болып табылады.