Томас Пейн туралы 35 қызықты мәліметтер

Адамзат тарихы кезінде ойлары дүниенің өзгеруіне ықпал еткен көптеген ойшылдар болды. Олардың ішінде Томас Пейн – бостандық пен әділет үшін күресуге халықтарды шақырған жазушы, революционер және философ ерекше орын алады. Оның қаламы зұлматқа қарсы қаруға айналды, ал сөздері Америка мен Еуропада өзгерістерге себепші болды. Англияның қарапайым отбасында дүниеге келген бұл адам екі континенттің тағдырына әсер етті. Бүгін оның мұрасы тарихшылар мен қарапайым оқырмандардың арасында да дау-дамай, құштарлық пен құрмет тудырады. Сондықтан осы мақалада Томас Пейннің өмірі мен қызметіне қатысты 35 маңызды, бірақ аз белгілі факт ұсынылады.

1. Томас Пейн 1737 жылы 29 қаңтарда Англияның Норфолк графтығындағы кішкентай Тетфорд қаласында дүниеге келді. Оның әкесі корсет тігетін шебер болып, квакер дінін ұстанды, ал анасы англикандық болды. Отбасындағы діни әртүрлілік оның ерте жаста дін мен этика мәселелеріне қызығуына ықпал етті. Осы қайшылықтар оның дүниетанымының қалыптасуына маңызды рөл атқарды.
2. Жастық шағында Пейн өзіне лайықты мамандық табу үшін әртүрлі салада сынап көрді. Ол әкесінің шәкірті болды, кедендік алым жинады, кейде мектеп мұғалімі де болды. Бұл мамандықтардың ешбірі оған тұрақты кіріс немесе рухани қанағат бермеді. Дегенмен, осы тәжірибе оған қарапайым адамдардың қажеттерін терең түсінуге көмектесті.
3. 1774 жылы Бенджамин Франклиннен алынған ұсыныс хатымен ол Англияны тастап, Америкаға кетуге шешім қабылдады. Бұл шешім оның жеке өмірінде ғана емес, Жаңа Әлем тарихында да бетбұрыс болды. Жаңа континентте ол Британия билігіне наразы отаршылардың арасында бірден өзіне жолдас тапты. Дәл сонда оның публицистік дарыны толық ашылды.
4. 1776 жылы қаңтарда оның «Зерделі пікір» атты әйгілі брошюрасы жарияланды, бұл американдық отаршылардың арасында шын мәніндегі сенсация туғызды. Онда ол Британиядан тәуелсіздіктің неге қажет екенін айқын және әсерлі түрде түсіндірді. Мәтін білімі жоқ адамдарға да түсінікті болатындай қарапайым тілде жазылған еді. Шығарманың тиражы сол заман үшін рекордтық мыңдаған данаға жетті.
5. «Зерделі пікірде» Пейн монархияны зұлымдық пен далақтыққа негізделген билік формасы ретінде ашық сынаған. Ол патшалардың құдайлық өкілдер емес, тек қана өте күшті әуезі бар қарапайым адамдар екенін айтты. Оның дәлелдері нақты болғандықтан, тербеліп тұрған отаршылар түпкілікті Британиямен қатынасын үзуге шешім қабылдады. Бұл шығарма болашақ республиканың идеологиялық негізіне айналды.
6. Пейн сөзбен шектелмейді – ол тәуелсіздік соғысына белсенді қатысады, әскерге қосылып, Джордж Вашингтонның штабында журналист болып жұмыс істейді. Оның мақалалары шаршаған сарбаздардың рухын көтеріп, соғыс мақсатын еске салды. Ол әскерілермен бірге қиындықтар мен қауіп-қатерді бөлісіп өтті. Осындай тұрғыдан ол жазушы ретінде ғана емес, азамат ретінде де авторитетке ие болды.
7. 1776–1777 жылдары қыстың ең қараңғы айларында Вашингтонның әскері жеңілістерге ұшыраған кезде Пейн «Американдық дағдарыс» атты шақырулар сериясын жариялай бастады. Олардың алғашқысы «Бұл рухтарды сынап көру уақыты» деген сөзден басталды. Бұл мәтіндерді сарбаздар алдында оқып беретін, оларды күресуді жалғастыруға шақыратын. Мұндай рухани қолдау болмаса, соғыстың нәтижесі басқаша болуы мүмкін еді.
8. Америкада жеңіс жаулап алғаннан кейін Пейн Еуропаға қайтып оралып, Француз революциясына қатысты саяси пікірталастарға қатысады. Ол онда да бостандық пен теңдік идеяларын жалғастырды деп сенді. Оның пікіріне Францияда да, одан тыс елдерде де құн берілді. Бұл оның көзқарастарының әмбебаптығы мен әртүрлі мәдениеттерге қолданылуын көрсетеді.
9. 1791 жылы ол Эдмунд Бёрктің Француз революциясын сынға алғанына жауап ретінде «Адам құқықтары» атты еңбегін жариялады. Бұл кітапта ол халықтың өзін-өзі анықтау құқығын қорғап, аристократияның ерекше құқықтарын қатты сынады. Шығарма қоғамда үлкен резонанс тудырып, бестселлерге айналды. Алайда, ол Британия билігінің назарын аударып, оның кітабын қауіпті деп санады.
10. Радикалды көзқарастары үшін Пейн Англияда мемлекетке сатқандықта айыпталып, Францияға қашуға мәжбүр болды. Онда оны батыр ретінде қарсы алып, тіпті Ұлттық конвент депутатына сайлады. Бұл оның идеяларының континентте қаншалықты құнды екенін көрсетеді. Дегенмен, Париждегі тұрған кезінде оған жаңа сындар түседі.
11. Революцияны қолдаса да, ол Людовик XVI-ның өлім жазасына қарсы шығып, оның орнына өмір бойы түрмеге жаза беруді ұсынды. Ол патшаны өлтіру революцияның моральдық авторитетін зақымдайды деп сенді. Бұл шешім якобиншілердің қатты ашуына себеп болды, олар оны жау деп қабылдады. Оның позициясы саяси қысымға қарамастан, ойынан таймауын көрсетеді.
12. Содан кейін ол шетелдік болғаны және ортақшылдықта күдіктеніп, тұтқындалды. Оны түрмеге отырғызып, гильотинаға жіберу қаупі тұрды. Тек Робеспьердің құлауы мен одан кейінгі амнистия ғана оның өмірін құтқарды. Бұл эпизод революция заманында да бостандықтың қаншалықты қырғи қабақ екенін көрсетеді.
13. Түрмеде ол ең даулы еңбегінің бірінші бөлігін – «Ақыл дәуірін» жазды. Онда ол ұйымдасқан дінді, әсіресе христиан шіркеуін бақылау құралы деп ашық сынады. Сонымен қатар, ол табиғат пен ақыл арқылы Құдайға сенетін деизмді қорғады. Бұл кітап қатты ашуландырып, оған көптеген жақтастарын жоғалттырды.
14. Пейн ешқашан ешбір шіркеуге мүше болмады және шынайы сенім әр адамның жеке ісі деп сенді. Ол діннің саясатқа араласуын немесе ойдың еркіндігін басып тастауын қаламады. Осындай көзқарас XVIII ғасырда шіркеу қоғамдағы басты рөл атқарған кезде революциялық болды. Оның пікірлері заманынан озық болып, қазіргі діни бейтараптық негізін қалады.
15. 1802 жылы Томас Джефферсонның шақыруымен АҚШ-қа қайтқанда ол қоғамнан суық қабылдау көрді. Көпшілік оны атеист және республиканың моральдық негізін бұза алатын радикал деп санады. Бұрын оның еңбектерін мақтан тұтқан адамдар да енді оған арқасын айналдырды. Бұл қоғамдық пікірдің қаншалықты тез өзгеретінін көрсететін қатты сабақ болды.
16. Өмірінің соңғы жылдарын ол Америка үшін құрбан еткен үлкен үлесіне қарамастан, кедейлік пен жалғыздықта өткізді. Нью-Рочеллдегі үйі біртіндеп бүліне бастады, ал достары оны аса сирек кездестірді. Ол жазуын тоқтатпады, бірақ жаңа шығармалары енді бұрынғы қызығушылықты тудырмады. Дүниені өзгерткен адамның өмірі осылай аяқталды.
17. Пейн кедейлерге, кәрілерге және мүгедектерге әлеуметтік кепілдік жүйесін ұсынған алғашқы адамдардың бірі болды. Ол мемлекет ең әлсіз топтарға қамқорлық көрсетуге міндетті деп сенді. Оның ұсыныстарына мұрагерлік пен жер салығы сияқты салықтарды енгізу кіреді. Бұл идеялар XX ғасырдағы көптеген әлеуметтік реформалардың негізін қалады.
18. Ол сонымен қатар балаларға тегін білім беруді және бай адамдар көбірек төлейтін прогрессивті салық салуды қолдады. Оның пікірінше, білім – азаматтық жауапкершілік пен ағартушылықтың кілті болды. Бұл қағидалар бүгін өзінше айқын көрінсе де, XVIII ғасырда олар революциялық болды. Оның келеңсіз көрегендігі ғасырлар өткен соң да таң қалдырады.
19. Замандас әріптестерінің көбінен айырмашылығы, Пейн құл иелігін моральдық зұлымдық пен табиғи құқықтарды бұзу деп қатты сынады. 1775 жылы ол құл иелігін дерhal тоқтатуды шақыратын «Африкалық құқықтар» атты шығармасын жариялады. Бұл Америка тарихындағы алғашқы антиқұл иелік мәтіндердің бірі болды. Оның позициясы теңдік принциптеріне деген сенімін көрсетеді.
20. Пейннің жеке өмірі оңай болмады – Мэри Лэмбпен некесі оның ерте қайтыс болуымен аяқталды, ал Элизабет Оливермен екінші некесі ажырасумен аяқталды. Ол өзінен кейін балалар қалдырмады және жеке өмірі туралы сирек айтты. Мүмкін, бұл оның өзін толығымен қоғамдық қызметке арнауымен байланысты. Кәріліктегі жалғыздығы оның тағдырындағы трагик әзіл болды.
21. Ол өзіне тиесілі баспаханасын иеленіп, цензурадан және бұрмалаудан құтылу үшін өз еңбектерін өзі басып шығарды. Бұл оған оқырмандарға аралықсыз, тікелей хабарласуға мүмкіндік берді. Мұндай тәсіл оған идеяларының мазмұнын бақылау мен тәуелсіздік берді. Бұл заманда баспасөз көбінесе билік басқарған кезде сирек кездесетін құбылыс болды.
22. 1787 жылы Пейн ағаш көпірлердің шіріп кетуіне ауыстыру үшін темір көпір жобасын ұсынды. АҚШ-та бұл көпір салынбаса да, оның үлгісі Еуропада қызығушылық тудырды. Ол Англияда өз ойлап табуына патент алды. Бұл оқиға оның дарыны саясаттан тыс салаларға да жететінін көрсетеді.
23. Пейн шынайы интернационалист болып, елдер арасындағы шекараларды адамзат бірлігіне кедергі келтіретін жасанды нәрсе деп сенді. Ол ұлттық немесе шығу тегіне қарамастан, барлық адамдар тең деп сенді. Бұндай көзқарас ұлтшылдық пен колониялау дәуірінде өте сирек кездесті. Оның идеялары қазіргі глобалды азаматтық тұжырымдамаларын болжайды.
24. Ол демократиялық принциптер мен адам құқықтарына негізделген біріккен Еуропа республикасын құру идеясын қолдады. Оның пікірінше, тек біріккен Еуропа ғана шексіз соғыстар мен зұлымдықтан құтыла алады. Бұл ой Еуропа Одағының құрылуы тұрғысынан қарағанда қазір де өзекті көрінеді. Оның болжамдық көрегендігі аналитикалық ойының тереңдігін көрсетеді.
25. Ол күрделі идеяларды кең ауқымды оқырмандарға жеткізу үшін еңбектерінде саналы түрде қарапайым және түсінікті тіл қолданды. Ол академиялық терминдерден аулақ болып, қарапайым адам сөйлейтіндей жазды. Сондықтан оны интеллектуалдар ғана емес, шеберлер, шаруалар, сарбаздар да оқыды. Дәл осыдан ол халықтың дауысына айналды.
26. Наполеон Бонапарт бастапқыда Пейнді «әлемнің ұлы азаматы» деп мақтады. Бірақ кейін Пейн француз көсемінің империялық ұмтылыстарын сынға алған соң қарым-қатынастары бұзылды. Ол революцияның жаңа зұлымдық туғызғанын мойындай алмады. Бұл үзіліс оның кез келген зұлымдық формасына қарсы тұруын көрсетеді.
27. Пейн ешбір елдің азаматтығын қабылдамай, өзін әлем азаматы деп сенді. Оның пікірінше, сенімділік мемлекетке емес, бүкіл адамзатқа берілуі керек. Бұндай тұрғы ұлттық қайшылықтар заманында смел де, қауіпті болды. Бұл оның космополитизмі мен гуманизмін көрсетеді.
28. Ол Томас Джефферсон, Джеймс Монро және Мари Уолстонкрафт сияқты танымал тұлғалармен белсенді хат алмасып тұрды. Бұл байланыстар оны заманының саяси және интеллектуалды процестерінен хабардар етіп тұрды. Оның хаттары бостандық, әділет және қоғамның болашағы туралы терең ойларды қамтиды. Хат алмасу арқылы ол әлемдік ойға әсер етуді жалғастырды.
29. 1809 жылы қайтыс болғаннан кейін оны Нью-Йорк штатындағы Нью-Рочелл қаласындағы жеке фермасына жерлеген. Дәйексөзге қатысқан адамдар саны бар болғаны алтау, бұл батырлардың қаншалықты тез ұмытылатынын бейнелейді. Тіпті оның моласы да ұзақ уақыт тиісінше күтілмеді. Бұл дүниені өзгерткен адамның өмірінің азапты аяқталуы болды.
30. 1819 жылы ағылшын радикалы Уильям Коббетт Пейннің қалдықтарын қазып алып, Англияға апарып, мерейтойлы қайта жерлеуді жоспарлады. Бірақ жоспар сәтсіз аяқталды да, қалдықтар ізсіз жоғалды. Оның сүйектері қайда екені бүгінге дейін белгісіз. Бұл оқиға оның тағдырының метафорасына айналды – мойындалған, бірақ орны таба алмаған.
31. XIX ғасыр бойы Пейнге деген қатынас толық ұмытылу мен америкалық демократияның атасы ретінде мойындалу арасында тербеліп тұрды. Тек XX ғасырда ғана тарихшылар оның либералды идеяларға қосқан үлесін объективті бағалай бастады. Оның еңбектері қайта басылып, аты ұлы ойшылдар пантеонына қайта оралды. Бүгін оны Ағартушылық дәуірінің кілтті тұлғаларының бірі деп санайды.
32. Теодор Рузвельт оны «кирлі атеист» деп атаса, Джон Кеннеди сияқты басқа президенттер оның сөздерін үлгі ретінде келтірді. Бұндай қарама-қайшылық оның мұрасының күрделілігі мен полярлы реакциялар тудыру қабілетін көрсетеді. Біреулер үшін ол бостандықтың борышы, екіншілер үшін – қауіпті радикал. Бірақ ешкім оның әсерін жоққа шығара алмайды.
33. АҚШ-та Пейнге бірнеше ескерткіш орнатылған, оның ішінде Нью-Йорктағы бюст пен Пенсильваниядағы мемориал бар. Олар оның ұлттың тууына қосқан үлесі мен адам құқықтары үшін күресін еске салады. Бұл ескерткіштер өлімінен кейін көп өткен соң орнатылды. Олар оның атының қоғамдық санаға қайта оралуын көрсетеді.
34. Оның аты АҚШ-тан Австралияға дейінгі көптеген елдерде көшелерге, мектептерге және кіші елді мекендерге берілген. Бұл оның идеяларының халықаралық мойындалуы мен әмбебаптығын көрсетеді. Оның аты қайда айтылса да, бостандық үшін күреспен байланысады. Мұндай мұра ең танымал тұлғаларға да сирек тиеді.
35. Бүгінге дейін оның кітаптары әлем бойынша қайта басылып, сөздері саяси пікірталастар мен наразылық шараларында қолданылады. Оның сөздері әділет пен теңдік үшін күресіп жүргендерді әлі күнге дейін рухтандырады. Оның дауысы ғасырлар бойы лезде қайтып, идеялардың биліктен күшті екенін еске салады. Дәл сондықтан ол революциялық рухтың тірі белгісі болып қала береді.

Томас Пейн кейінге тек мәтіндер ғана емес, адамзатты бостандық пен теңдікке итермелейтін қуатты интеллектуалды импульс қалдырды. Ойындағы смелдік, ағынға қарсы тұруға дайындық пен халық ақылына деген сенім оны шынында да әмбебап тұлға етеді. Мүмкін, дәл осындай шындық үшін жалғыздықтан қорқпаған адамдар ғана цивилизацияның болашағын қалыптастырады.