Арқалық туралы 31 қызықты мәліметтер

Қазақстанның кең байтақ даласында тағдыры өзгеше талай қала бар — олардың көпшілігі кеңестік дәуірде нақты экономикалық міндеттерді орындау үшін салынды, кейін өрлеу мен құлдырау кезеңдерін бастан өткерді және өзгерген жағдайларда жаңа мағына табуға тырысты. Мұндай қалалар бір дәуірдің амбициясын, жетістігін әрі қайшылығын бойына сіңіріп қалған. Арқалық — осындай тағдырдың айқын мысалдарының бірі. Қостанай облысының шексіз даласының ортасында жоқ жерден бой көтерген бұл қала бірнеше онжылдық ішінде өзінің келбеті мен маңызын түбегейлі өзгерткен. Ол боксит өндірісінің ірі орталығынан тыныш аймақтық қалаға дейінгі жолды жүріп өтті, соған қарамастан өзіндік атмосферасы мен қайталанбас тарихын сақтап қалды. Арқалықпен танысу — кеңестік және посткеңестік Орталық Азия тарихына терең үңілу деген сөз.

1. Арқалық Қазақстанның солтүстік бөлігінде, Қостанай облысында орналасқан. Қала облыс орталығы Қостанайдан шамамен төрт жүз шақырым оңтүстікте, жазық дала белдеуінде жатыр. Географиялық орны оның құрылуына да, климаттық және экономикалық ерекшеліктеріне де ықпал етті.
2. Қаланың атауы қазақ тілінен аударғанда «арқа», «жота», «жон» деген мағынаны білдіреді. Топоним жер бедерімен байланысты: бұл өңірдегі дала жоталар мен қыраттар арқылы кесіледі. Атау аймақтың табиғи келбетін дәл сипаттайды.
3. Арқалық 1960 жылы ірі боксит кен орындарының ашылуына байланысты негізі қаланған. Кеңестік геологиялық барлау экспедициялары бұл аймақта алюминий шикізатының мол қорын анықтағаннан кейін жаңа қала салу туралы шешім жедел қабылданды. «Алдымен зауыт, кейін қала» қағидасы мұнда толық жүзеге асты.
4. Қала мәртебесі Арқалыққа 1965 жылы берілді. Қысқа мерзім ішінде қарқынды дамуы боксит өндірісінің ауқымымен және Кеңес Одағының әр түкпірінен келген жұмыс күшінің ағылуымен байланысты болды. Бірнеше жылда даладағы шағын кент заманауи тұрғын үйлері, мектептері, ауруханалары мен мәдениет мекемелері бар қалаға айналды.
5. Кеңестік кезеңде Арқалық КСРО-дағы боксит өндірудің ірі орталықтарының бірі болды. Боксит — алюминий өндірісінің негізгі шикізаты. Арқалық кен орны стратегиялық маңызы бар өндірістік нысандардың қатарына кірді.
6. Қала халқы өрлеу кезеңінде шамамен елу мың адамға жетті. Мұнда Кеңес Одағының түрлі республикаларынан келген жұмысшылар мен инженерлер тұрды. Қазақтар, орыстар, украиндар, немістер және басқа да көптеген ұлт өкілдері бірлесіп еңбек етіп, ерекше көпұлтты орта қалыптастырды.
7. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейінгі 1990-жылдардағы экономикалық дағдарыс қалаға ауыр соққы болды. Мемлекеттік қаржыландыру тоқтап, өндірістік байланыстар үзілді, бокситке сұраныс күрт төмендеді. Көптеген кәсіпорындар жабылып, тұрғындар саны бірнеше есе азайды.
8. Арқалық Қазақстандағы посткеңестік «моноқалалардың құлдырауының» символына айналды. Қаңырап бос қалған ғимараттар мен тоқыраған инфрақұрылым зерттеушілер мен журналистердің назарын аударды. Қала бейнесі халықаралық басылымдарда жарияланды.
9. 1970–1997 жылдары Арқалық Торғай облысының әкімшілік орталығы болды. Әкімшілік реформа барысында бұл облыс таратылып, оның аумағы көршілес өңірлерге бөлінді. Әкімшілік мәртебеден айырылу қалаға қосымша соққы болды.
10. Торғай облысы таратылғаннан кейін Арқалық Қостанай облысының құрамына енгізілді. Бұл басқару жүйесін қайта құруды және шаруашылық байланыстарды қайта бағдарлауды талап етті. Жаңа облыс орталығы — Қостанай — бұрынғы әкімшілік орталықтарға қарағанда алшақ орналасқан.
11. Арқалық кеңестік ғарыш тарихымен де байланысты. Қала маңындағы далада «Союз» ғарыш кемелерінің қону аппараттары бірнеше рет жерге түскен. Бұл өңір ғарышкерлер үшін қосалқы қону аймағы ретінде пайдаланылды.
12. 1991 жылы осы маңға ғарышкер Сергей Крикалёв қонды. Ол «Мир» станциясынан оралғанда Кеңес Одағы ыдырап, Қазақстан тәуелсіз мемлекетке айналған еді. Бұл оқиға бір дәуірдің аяқталып, жаңа кезеңнің басталуын білдіретін символға айналды.
13. Арқалықты қоршаған Торғай даласы бірегей флора мен фаунаға бай. Бұл өңір Орталық Азиядағы маңызды табиғи аймақтардың қатарына жатады. Мұнда ақбөкен, дала қыраны, дуадақ және Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген өзге де түрлер мекендейді.
14. Ақбөкен — Торғай даласының символы. Мыңдаған жыл бойы бұл жануарлардың табындары осы аймақ арқылы көшіп отырған. Қазіргі таңда оларды қорғау бағдарламалары Арқалық маңындағы аумақтарды да қамтиды.
15. Аймақтың климаты күрт континенттік сипатта. Жаз ыстық әрі құрғақ, температура 35 градустан жоғары көтеріледі. Қыс қатты аязды және боранды, кейде −30 градусқа дейін төмендейді.
16. Арқалық маңында орналасқан Торғай ойысы — географиялық тұрғыдан ерекше нысан. Бұл ежелгі өзен дәлізі Батыс Сібір жазығын Арал теңізімен жалғаған. Оның геологиялық және палеогеографиялық маңызы ғылыми тұрғыдан мойындалған.
17. Қала теміржол арқылы Қазақстанның ірі орталықтарымен байланысқан. Кеңес дәуірінде кен өндірісіне арнап салынған теміржол бүгін де маңызын сақтап отыр. Көлік қолжетімділігі — қаланың өміршеңдігінің негізгі факторларының бірі.
18. Арқалық — осы аттас ауданның орталығы. Ауданға кең дала аумақтары мен мал шаруашылығына бейімделген ауылдық елді мекендер кіреді. Қала әкімшілік, білім беру және медициналық орталық қызметін атқарады.
19. Мал шаруашылығы аудан экономикасының негізін құрайды. Ірі қара, қой және жылқы өсіру қазақ халқының дәстүрлі кәсібімен тығыз байланысты. 1990-жылдардағы дағдарыстан кейін мал шаруашылығы қайта жанданды.
20. Қалада бірнеше жалпы білім беретін мектеп пен кәсіби білім беру мекемелері жұмыс істейді. Арқалық педагогикалық институты аймаққа мұғалімдер даярлайды. Жоғары оқу орнының болуы қаланың мәдени әлеуетін арттырады.
21. Медициналық инфрақұрылым тек қаланы ғана емес, бүкіл ауданды қамтиды. Орталық аудандық аурухана алыс ауылдардан келген науқастарды қабылдайды. Соңғы жылдары телемедицина қызметі дамып келеді.
22. Мәдени өмір бірнеше мекемеге шоғырланған. Мәдениет үйі, өлкетану мұражайы және кітапхана қоғамдық белсенділік орталығы саналады. Наурыз мейрамы, Қала күні және мемлекеттік мерекелер тұрғындарды біріктіреді.
23. Өлкетану мұражайы Торғай даласының тарихына қатысты материалдарды сақтайды. Экспозициялар революцияға дейінгі кезеңнен бастап кеңестік кен өндірісі дәуіріне дейінгі уақытты қамтиды. Табиғатқа арналған бөлімде минералдар мен дала жануарларының үлгілері бар.
24. Қаланың сәулеттік келбеті 1960–70-жылдардағы кеңестік құрылыс стилін көрсетеді. Көпқабатты тұрғын үйлер мен орталық алаңдағы әкімшілік ғимараттар сол дәуірдің ерекшелігін айқындайды.
25. Арқалық кеңестік ғарыш бағдарламасына қатысқан құтқару қызметтерімен де есте қалды. Қала маңындағы іздестіру-құтқару бөлімшелері ғарышкерлерді қабылдау жұмыстарын атқарған.
26. Қазіргі таңда Арқалық халқы шамамен 30–35 мың адамды құрайды. Посткеңестік кезеңдегі демографиялық шығын толық өтелмесе де, соңғы жылдары халық санының азаю қарқыны баяулаған.
27. Қазақ тілі қала өмірінде барған сайын кеңінен қолданылып келеді. Көшелердің атауын өзгерту, құжат айналымын мемлекеттік тілге көшіру және қазақ тіліндегі білім беруді күшейту — ұлттық бірегейлікті нығайту саясатының көрінісі.
28. Бұрынғы кен орындары қаланың маңында із қалдырды. Карьерлер мен өндірістік үйінділер индустриялық ландшафттың бір бөлігіне айналды. Бұл нысандарды өнеркәсіптік туризм әуесқойлары қызығушылықпен қарайды.
29. Арқалықты қоршаған дала өзіне тән қатаң сұлулыққа ие. Шексіз көкжиек, сирек тоғайлар мен сорлы алқаптар ерекше пейзаж қалыптастырады. Ашық аспан мен таза ауа өңірге тыныштық пен кеңдік сезімін береді.
30. Қазақстандағы шағын қалаларды қолдау бағдарламалары Арқалықты да қамтиды. Жолдарды жөндеу, коммуналдық жүйелерді жаңғырту және әлеуметтік нысандарды дамыту тұрғындардың өмір сапасын арттыруға бағытталған.
31. Арқалық — посткеңестік қала жаңа болмысын іздеп жатқан өңірдің мысалы. Өнеркәсіптік алып мәртебесін жоғалтқаннан кейін ол әкімшілік, білім беру және мәдени орталық ретінде өз орнын қайта айқындауға ұмтылуда. Бұл қала тарихы бұрынғы КСРО кеңістігіндегі көптеген шағын қалалардың ортақ трансформациясын бейнелейді.

Арқалық — бірнеше дәуірді бастан өткерген, әр кезең өз ізін қалдырған қала. Оның тарихын түсіну үшін кеңестік жаңғырту, посткеңестік дағдарыс және қазіргі даму ізденістерін ескеру қажет. Болашақта қала экономикалық мүмкіндіктерді кеңейтуге, жастарды ұстап қалуға және мәдени мұраны сақтауға ұмтылуы тиіс. Осындай тағдырлы қалалар құрметке лайық, өйткені олар өзгерістерге төтеп беріп, жаңа кезеңге бейімделудің үлгісін көрсетеді.