Ирак туралы 22 қызықты мәліметтер

Жер бетінде адамзат тарихы қазіргі өркениеттердің көпшілігі алғашқы қадамдарын жасағаннан әлдеқайда бұрын басталған өңірлер бар. Дәл сол жерлерде ұлы өзендер құнарлы лайды жазықтарға тасып, алғашқы қалалардың пайда болуына, алғашқы заңдардың қалыптасуына және жазудың тууына негіз болды. Месопотамия – «Екі өзен арасы» – адамзат өркениетінің бесігі саналады, ал оның алып жатқан аумағы бүгінгі Ирак мемлекетінің шекараларымен шамамен сәйкес келеді. Бұл ел өз иығында мыңжылдықтарға созылған ұлы тарихтың ауыр жүгін көтеріп келеді және сонымен қатар ондаған жылдарға созылған соғыстардың, санкциялардың және саяси тұрақсыздықтың салдарын бастан кешіріп отыр. Ежелгі ұлылық пен қазіргі қиындықтардың арасындағы осы қарама-қайшылық Иракты зерттеу үшін ең күрделі әрі сонымен бірге ең қызықты мемлекеттердің біріне айналдырады. Төменде келтірілген деректер бұл елді оның көпқырлы және күрделі болмысымен тануға мүмкіндік береді.

1. Ирак тарихшылар «құнарлы жарты ай» деп атайтын аймақта орналасқан. Бұл – шамамен он мың жыл бұрын егіншілік алғаш пайда болған өңір. Дәл осы жерде адамзат алғаш рет бидай мен арпаны мақсатты түрде өсіре бастады, осылайша кейінгі бүкіл аграрлық өркениеттің негізі қаланды.
2. Қазіргі Ирак аумағында ежелгі Шумер өркениеті орналасқан. Бұл – б.з.д. шамамен 3500 жылдары пайда болған әлемдегі алғашқы мемлекеттік өркениеттердің бірі. Ур, Урук және Лагаш қалалары сол кезеңдегі ең ірі қоныстардың қатарына кіріп, сауда, қолөнер және діни өмірдің маңызды орталықтары болды.
3. Сына жазуы – адамзат тарихындағы ең көне жазу жүйелерінің бірі – дәл осы Месопотамияда шамамен б.з.д. 3200 жылдары пайда болды. Шумер жазушылары қамыстан жасалған таяқшалармен дымқыл балшық тақтайшаларға белгілерді басып жазған. Бұл тақтайшалар мыңдаған жылдар бойы сақталып, бүгінгі зерттеушілерге жетті.
4. Ежелгі дәуірдің аңызға айналған қаласы Вавилон қазіргі Ирак астанасы Бағдаттан шамамен 85 шақырым оңтүстікте орналасқан. Дәл осы жерде патша Хаммурапи б.з.д. шамамен 1754 жылы бізге жеткен ең көне заңдар жинақтарының бірін жасады. Бұл заңдар сауда, отбасы қатынастары және қылмыстық құқық мәселелерін реттеген.
5. Вавилонның аспалы бақтары – антикалық әлемнің жеті кереметінің бірі – аңыз бойынша патша Навуходоносор II өзінің жары Амитис үшін салдырған. Ол туған Мидия жерінің жасыл тауларын сағынған деседі. Алайда бұл бақтардың шын мәнінде болғанын растайтын археологиялық дәлелдер табылған жоқ, сондықтан көптеген ғалымдар оларды әдемі аңыз деп санайды.
6. Бағдат қаласы 762 жылы халиф әл-Мансурдың бұйрығымен Аббас әулеті халифатының астанасы ретінде салынды. Қала ресми түрде «Мадинат ас-Салям» – «Бейбітшілік қаласы» деп аталды. IX–X ғасырларда гүлдену кезеңінде Бағдат әлемдегі ең ірі қалалардың бірі болды және халқының саны бір миллионнан екі миллионға дейін жеткен деген болжам бар.
7. Аббас әулеті дәуіріндегі Бағдатта әйгілі «Даналық үйі» орналасқан. Бұл ортағасырлық әлемдегі ең ірі ғылыми орталықтардың бірі болды. Мұнда ислам әлемінің ғалымдары грек, парсы және үнді еңбектерін аударып, ежелгі білімді сақтап қана қоймай, математика, астрономия және медицина салаларында жаңа жетістіктерге қол жеткізді.
8. Қазіргі Ирак – 19 провинцияға бөлінген федеративтік республика. Елдің қазіргі шекаралары Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Осман империясы ыдыраған соң қалыптасты. Сол кезде британ дипломаттары шекараларды белгілеп, бір мемлекетке шиит арабтарды, суннит арабтарды және күрдтерді біріктірді.
9. Күрдтер ел халқының шамамен 15–20 пайызын құрайды және негізінен елдің солтүстігіндегі Күрдістан аймағында тұрады. 1991 жылдан бері Ирак Күрдістаны кең автономияға ие, оның өз үкіметі, парламенті және қарулы күштері – пешмерга бар.
10. Ирактағы мұнай қоры әлемдегі ең ірілердің бірі саналады. Расталған мәліметтер бойынша, елде бүкіл әлемдік көмірсутек қорының шамамен бес пайызы бар. Соған қарамастан ондаған жылдарға созылған соғыстар мен санкциялар бұл экономикалық әлеуетті толық пайдалануға мүмкіндік бермеді.
11. Месопотамия өркениетінің қалыптасуына негіз болған Тигр мен Евфрат өзендері бүгінгі күні де Ирак аумағымен ағып өтеді. Олар Парсы шығанағына құяр алдында бірігіп, Шатт әл-Араб өзенін құрайды. Алайда қазіргі кезде бұл өзендерге қауіп төніп тұр, өйткені Түркия мен Сириядағы бөгеттер олардың су көлемін айтарлықтай азайтқан.
12. Елдің оңтүстігіндегі Месопотамия батпақтары әлемдегі ең ірі сулы-батпақты экожүйелердің бірі саналады. 1990-жылдары Саддам Хусейн режимі кезінде олар әдейі құрғатылған. 2003 жылдан кейін бұл аймақты қалпына келтіру жұмыстары басталып, бүгінгі күні ол ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілді.
13. Ирак халқының саны шамамен 42 миллион адамды құрайды, оның ішінде тұрғындардың шамамен 60 пайызы 25 жасқа дейінгі жастар. Мұндай демографиялық құрылым ел үшін бір жағынан үлкен әлеует болса, екінші жағынан жұмыс орындарын жыл сайын жүздеген мың адамға жеткілікті деңгейде қамтамасыз ету қажеттігін туғызады.
14. Ирак асханасы аймақтағы ең көне әрі өзіндік ерекшелігі бар асханалардың бірі саналады. Қой еті, күріш және жасымықтан жасалған тағамдар, түрлі дәмдеуіштермен дайындалған рецепттер Вавилон патшаларының сарайында тағам дайындау туралы жазылған сына жазулы тақтайшаларға дейін барып тіреледі.
15. Құрма пальмасы елдің ұлттық символдарының бірі болып саналады. XX ғасырдың басында Ирак әлемдегі барлық құрманың шамамен 80 пайызын өндірген. Соғыстар мен құрғақшылық пальма тоғайларына үлкен зиян келтірді, бірақ үкімет бұл дәстүрлі ауыл шаруашылығы саласын қалпына келтіру бағдарламаларын жүргізіп келеді.
16. Бағдаттың солтүстігінде орналасқан Самарра қаласы IX ғасырда салынған Малвия спиральды мұнарасымен әйгілі. Биіктігі 52 метрге жететін бұл ерекше құрылыс мұнараны айнала оралған жұмсақ еңіс жолымен ерекшеленеді және ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілген.
17. Ирак бірнеше ежелгі христиан қауымдарының отаны болып табылады. Ассириялықтар мен халдейлер христиандықтың өте көне түрлерін сақтап қалған. Олардың діни рәсімдері арамей тілінде өтеді – дәл осы тілде Иса Мәсіх сөйлеген деп есептеледі. Алайда соңғы жиырма жылда қуғын-сүргін мен эмиграция салдарынан олардың саны айтарлықтай азайды.
18. 1990–1991 жылдардағы Парсы шығанағындағы соғыс, Саддам Хусейннің Кувейтке басып кіруінен кейін басталды. Одан кейінгі халықаралық санкциялар халықтың өмір сүру деңгейін күрт төмендетті. БҰҰ мәліметтері бойынша, 1990-жылдары бес жасқа дейінгі балалар арасындағы өлім деңгейі айтарлықтай артқан.
19. 2003 жылғы АҚШ бастаған әскери операция және Саддам Хусейн режимінің құлауы ел тарихында жаңа әрі ауыр кезеңді бастады. Мемлекеттік институттардың әлсіреуі, діни топтар арасындағы қақтығыстар және ИГИЛ террористік ұйымының пайда болуы Иракты ұзақ уақыт бойы әлемдегі ең тұрақсыз аймақтардың біріне айналдырды.
20. Бағдаттағы Ирак Ұлттық мұражайы ежелгі Месопотамия өркениетінің әлемдегі ең бай археологиялық коллекцияларының бірін сақтаған. 2003 жылдың сәуірінде режим құлағаннан кейінгі бейберекет кезеңде мұражай тоналып, шамамен 15 мың экспонат ұрланған. Олардың көпшілігі әлі күнге дейін табылған жоқ.
21. Ирак театры мен әдебиеті араб мәдениетіне көптеген көрнекті тұлғаларды сыйлады. Ақын Мұхаммед Махди әл-Джавахири XX ғасырдағы ең ірі араб лириктерінің бірі болып саналады. Оның отанға деген сүйіспеншілік пен әділдік туралы өлеңдері бүгінгі күні де Мароккодан Оманға дейінгі поэзия кештерінде оқылады.
22. Соңғы онжылдықтардағы ауыр сынақтарға қарамастан, Ирак біртіндеп азаматтық өмірін қалпына келтіріп келеді. Жаңа университеттер салынуда, ежелгі тарихи ескерткіштердің айналасында туризм қайта жанданып жатыр, жастар кәсіпкерлігі дамып келеді. Вавилон, Ниневия және Ур қалалары бүгінгі күні туристерді қайта қабылдай бастады, бұл қазіргі Ирактың мыңжылдық тарихымен үзілмейтін байланысының символы болып саналады.

Ирак бір ерекше қарама-қайшылықты бойында сақтап келеді – ол бір мезгілде адамзат өркениетінің ең көне бесіктерінің бірі және қазіргі қақтығыстардан ең көп зардап шеккен мемлекеттердің бірі. Бұл елдің тарихы мәдени жетістіктердің де соғыс пен саяси зорлық алдында қаншалық нәзік болатынын еске салады. Тұрақтылық пен өркендеуге жету жолы әлі де ұзақ, алайда жас әрі көп халық елдің болашақта біртіндеп қайта жаңғыруына нақты негіз береді. Шумер тақтайшаларынан бастап бүгінгі тарихи сынақтарға дейінгі ирак тарихын түсіну Таяу Шығыстағы оқиғалардың логикасын ұғынуға көмектеседі. Құрғақ жаңалықтар тақырыптарының артында жасы ғасырлармен емес, мыңжылдықтармен өлшенетін рухы бар ел жатыр.