Қарағайлар туралы 31 қызықты мәліметтер

Ағаштар біздің планетамыздағы тіршілік иелерінің арасында ерекше орын алады – олар үнсіз түрде дәуірлердің алмасуына куә болып, адамдардың бірнеше ұрпағын бастан кешіреді және тұтас ландшафттарды қалыптастырады. Жер шарының көптеген аймақтарын олардың бейнесінсіз елестету мүмкін емес. Орман әлеміндегі алуан түрліліктің ішінде қылқанжапырақты ағаштар ерекше төзімділігімен, қиын табиғи жағдайларда тіршілік ету қабілетімен және адамзат үшін орасан шаруашылық маңызымен ерекшеленеді. Солардың ішінде ең кең таралған әрі экологиялық тұрғыдан маңызды туыстардың бірі – қарағай. Бұл ағаштың бейнесі Жерорта теңізінің жағалауларынан Сібір тайгасына дейін, тропикалық таулы өңірлерден полярлық орманды тундраға дейін танымал. Қарапайым көрінетін бұл ағаштың артында таңғаларлық биологиялық күрделілік, адамзатпен өзара әрекеттесуінің бай тарихы және көпшілік біле бермейтін көптеген қасиеттер жасырынған. Қарағайлар динозаврлар дәуірін де бастан өткерген, суретшілер мен ақындарға шабыт берген, халықтарды асыраған және ауруларды емдеуге көмектескен – әрі мұның бәрін бүгінгі күнге дейін жалғастырып келеді. Төмендегі отыз бір дерек қарағай ағашына мүлде басқа көзқараспен қарауға мүмкіндік береді.

1. Қарағайлар Pinus туысына және Pinaceae – қарағай тұқымдасына жатады. Бұл туыс шамамен 120 түрді қамтиды және олар тек Солтүстік жарты шарда таралған. Қарағайлардың таралу аймағы Арктика маңынан бастап Орталық Американың тропиктеріне және Оңтүстік-Шығыс Азияға дейін созылып жатыр, сондықтан олар Жердегі ең кең географиялық таралған ағаш туыстарының бірі болып саналады.
2. Белгілі тірі қарағайлардың ішіндегі ең көнесі – Pinus longaeva түріне жататын «Мафусаил» атты қылқанды қарағай. Ол АҚШ-тың Калифорния штатындағы Уайт-Маунтинс тауларында өседі және жасы шамамен 4855 жыл деп есептеледі. Бұл ағаш Жердегі ең көне тірі ағзалардың бірі болып саналады және ол Египет өркениетінің басталуын да, Ежелгі Грекияның гүлденуін де бастан кешірген.
3. Қарағайдың қылқандары кәдімгі жапырақтар емес, булануды азайтуға бейімделген өзгерген жапырақ мүшелері болып табылады. Инеге ұқсас пішіні, қалың кутикуласы және терең орналасқан саңылаулары ағашқа қыстың қатты аязында да, жаздың құрғақ кезеңдерінде де суды сақтауға мүмкіндік береді. Осындай эволюциялық бейімделу қарағайға қатал климаттық аймақтарды игеруге мүмкіндік берді.
4. Әртүрлі қарағай түрлерінде қылқандар екі, үш немесе бес данадан тұратын шоқтарға жиналады. Бұл ерекшелік түрді анықтауда маңызды белгі болып табылады. Мысалы, кәдімгі қарағайда қылқан жұп болып өседі, сібірлік самырсын қарағайында бір шоқта бес қылқан болады, ал Мексикадағы Монтесума қарағайында шоқта сегізге дейін қылқан кездеседі.
5. Қарағай бүрлері тек тұқымды қорғауға арналған құрылым ғана емес, сонымен қатар табиғи барометр де болып табылады. Құрғақ ауа райында бүр қабыршақтары ашылып, тұқымдардың жел арқылы таралуына мүмкіндік береді, ал ылғалдылық артқанда қайта жабылады. Бұл қасиетті адамдар бірнеше ғасыр бойы ауа райын болжау үшін пайдаланып келеді.
6. Қарағайдың көпшілік түрлерінің тұқымдары жұқа қағаз тәрізді қанатшамен жабдықталған, ол тұқымның желмен қалықтап таралуына мүмкіндік береді. Алайда самырсын қарағайының тұқымдары – қарағай жаңғақтары – мұндай қанатшадан мүлде айырылған, себебі оларды негізінен құстар таратады. Әсіресе жаңғақты топыраққа жасырып қоятын кедровка құсы маңызды рөл атқарады, ал ол кейде өз қорын ұмытып кетеді.
7. Сібір самырсын қарағайы – Pinus sibirica – Ресейде өзінің жеуге жарамды тұқымдары, яғни қарағай жаңғақтары арқылы кеңінен танымал. Халық арасында қалыптасқан атауына қарамастан, Сібірде Cedrus туысына жататын нағыз самырсындар жоқ. Сібір «самырсыны» шын мәнінде қарағай болып табылады, бірақ дәстүрлі атау өзгеріссіз қалып отыр.
8. Қарағай жаңғақтарының құрамында шамамен 60 пайыз май бар және ол қанықпаған май қышқылдарына бай. Сонымен қатар олардың құрамында ақуыз, Е дәрумені және көптеген минералдар бар. Тағамдық құндылығы жағынан олар көптеген басқа жаңғақ түрлерінен асып түседі және Сібір мен Қиыр Шығыс халықтары үшін дәстүрлі калория көзі болған.
9. Қарағай шайыры – живица – ағаш үшін маңызды қорғаныс заты болып табылады. Ол қабықтағы жараларды бітеп, зиянкес жәндіктерді үркітеді. Өнеркәсіптік шайыр жинау кезінде діңге арнайы кесінділер жасалып, одан скипидар мен канифоль өндіріледі. Бұл заттар лак-бояу өндірісінде, қағаз өнеркәсібінде және музыкалық аспаптар жасауда кең қолданылады.
10. Янтарь – қылқанжапырақты ағаштардың, соның ішінде ежелгі қарағайлардың шайырының миллиондаған жылдар бойы тасқа айналуынан пайда болған зат. Әлемдегі ең белгілі Балтық янтары шамамен 44 миллион жыл бұрын жойылып кеткен қарағай түрінің шайырынан қалыптасқан. Оның ішінде жиі жәндіктер, өрмекшілер және кейде ұсақ кесірткелердің тамаша сақталған қалдықтары кездеседі.
11. Қарағай орманы – бор – ерекше микроклимат қалыптастырады. Оның ауасы фитонцидтер деп аталатын ұшпа биологиялық белсенді заттарға бай болады. Бұл заттар ауру тудыратын бактериялар мен саңырауқұлақтардың өсуін тежейді. Сондықтан қарағай ормандарының ауасы емдік қасиетке ие деп есептеледі және санаторийлер мен туберкулезге қарсы мекемелер дәстүрлі түрде осындай ормандарда салынған.
12. Қарағайдың негізгі фитонцидтерінің бірі – скипидар майы, оның басты құрамдас бөлігі альфа-пинен болып табылады. Бұл терпен стафилококк, стрептококк сияқты патогенді микроорганизмдердің өсуін тежейді. Ғылыми зерттеулер қарағай ауасының емдік қасиеті туралы халықтық түсініктерді негізінен растағанымен, кейбір асыра айтылған пікірлерді нақтылаған.
13. Кәдімгі қарағай – Pinus sylvestris – Еуразиядағы ең кең таралған ағаштардың бірі және құрлықтағы қылқанжапырақты ормандардың ең үлкен аумағын қамтиды. Оның таралу аймағы батыста Шотландия мен Испаниядан бастап, шығыста Сібірдің жағалауларына дейін созылады. Бұл оның ерекше экологиялық бейімделгіштігін көрсетеді.
14. Қарағайдың тамыр жүйесі топырақ жағдайына қарай әртүрлі бейімделе алады. Борпылдақ құмды жерлерде ол тереңге кететін негізгі тамыр дамытады, ал жартасты немесе шымтезекті жерлерде тамырлар көлденең жайылып, кең якорь тәрізді желі түзеді.
15. Қарағайлар пионерлік ағаштар қатарына жатады, яғни олар бұзылған немесе құнарсыз жерлерді бірінші болып игереді. Өрттен кейінгі алқаптарда, карьерлерде немесе кедей құмды топырақтарда алдымен қарағай өсіп шығып, біртіндеп топырақты органикалық заттармен байытып, басқа ағаш түрлерінің келуіне жағдай жасайды.
16. Микориза – қарағай тамырлары мен топырақ саңырауқұлақтарының симбиозы – ағаштың қалыпты өсуі үшін өте маңызды. Саңырауқұлақ жіпшелері тамырдың сіңіру бетін бірнеше есе арттырып, ағашқа су мен минералды заттарды жеткізеді, ал өз кезегінде фотосинтез нәтижесінде түзілген көмірсуларды алады.
17. Көптеген жеуге жарамды орман саңырауқұлақтары – рыжик, маслята, ақ саңырауқұлақ және басқалары – дәл қарағаймен микориза түзеді. Қарағай орманы жойылса, тек ағаштың өзі ғана емес, сонымен бірге оған байланысты саңырауқұлақтар, қыналар, жәндіктер мен құстар да жоғалады.
18. Жапониядағы бонсай өнері ең жоғары деңгейге дәл қарағайлар арқылы жетті. Pinus thunbergii және Pinus parviflora түрлері шағын сәндік ағаштар жасау үшін аса бағаланады. Кейбір қарағай бонсайларының жасы 800 жылдан асады және олардың бағасы жүздеген мың доллар болуы мүмкін.
19. Жапон мәдениетінде қарағай – «мацу» – ұзақ өмірдің, төзімділіктің және адалдықтың символы. Бамбук пен өрік ағашымен бірге ол «Қыстың үш досы» деп аталатын үштікті құрайды. Бұл бейнелер Қытай мен Жапонияның дәстүрлі кескіндемесінде, поэзиясында және сәндік өнерінде жиі кездеседі.
20. Қарағай ағашы әлемдегі ең кең қолданылатын құрылыс материалдарының бірі. Оның салыстырмалы жеңілдігі, беріктігі, қолжетімділігі және өңдеуге оңайлығы оны құрылыс саласында, жиһаз өндірісінде, музыкалық аспаптар жасауда және целлюлоза-қағаз өнеркәсібінде аса маңызды етеді.
21. Скрипка, гитара және рояль сияқты музыкалық аспаптардың дыбыс тақталары дәстүрлі түрде ерекше құрылымды шырша немесе қарағай ағашынан жасалады. Жылдық сақиналардың біркелкі орналасуы мен бұтақтардың болмауы дыбыс толқындарының дұрыс таралуына мүмкіндік береді.
22. Қарағай қылқандары С дәруменіне өте бай. Қылқанда аскорбин қышқылының мөлшері кейде лимондағыдан бірнеше есе жоғары болады. Солтүстік Американың және Сібірдің байырғы халықтары қыс мезгілінде жаңа көкөністер мен жемістер болмаған кезде қылқаннан дайындалған шайды цингаға қарсы құрал ретінде пайдаланған.
23. Кәдімгі қарағай қабығында проантоцианидиндер деп аталатын күшті табиғи антиоксиданттар бар. Приморлық қарағай – Pinus pinaster – қабығынан алынған сығынды «Пикногенол» деген атаумен шығарылады және қан айналымын жақсарту мен тотығу стрессінен қорғау мақсатында нутрицевтикада кең қолданылады.
24. Бұралған қарағай – Pinus contorta – орман өрттеріне ерекше бейімделген. Оның бүрлері шайырлы қабатпен жабылған және қалыпты жағдайда ашылмайды. Тек өрттің қызуы шайырды ерітіп, тұқымдарды босатады, ал олар күлмен байытылған топырақта тез өніп шығады.
25. Әлемдегі ең биік қарағай – Pinus lambertiana немесе қант қарағайы – биіктігі 80 метрден асады. Бұл түр Калифорния мен Орегонның таулы ормандарында өседі және сонымен қатар қарағай туысындағы ең ірі бүрлері бар түр болып саналады. Оның бүрлері ұзындығы 50 сантиметрге дейін жетеді.
26. Қарағай тозаңы өте көп мөлшерде түзіледі. Тозаңдану кезінде сары түсті ұнтақ бұлттары ауада қалықтап, су бетіне қонады және көлдердің түбінде қабат болып жиналады. Осындай палинологиялық қабаттар ғалымдарға өткен мыңжылдықтардағы өсімдіктер мен климат тарихын қалпына келтіруге мүмкіндік береді.
27. Қарағай ормандары жаһандық көміртек айналымында маңызды рөл атқарады. Олар көмірқышқыл газын сіңіріп, оны діңінде, тамырында және орман төсенішінде жинақтайды. Қарағай басым болатын бореалдық ормандар Жердегі құрлық көміртегінің шамамен 30 пайызын сақтайды.
28. Ескі қарағайлардың діңі мен бұтақтарын жабатын қыналар ауа тазалығының биоиндикаторлары болып саналады. Егер қарағай орманында қыналар болмаса, бұл атмосфераның өнеркәсіптік шығарындылармен ластанғанын білдіреді, өйткені бұл организмдер күкірт диоксиді сияқты ластағыштарға өте сезімтал.
29. Қарағай Еуропадағы кедей құмды топырақтарды игеруде маңызды рөл атқарды. Францияның оңтүстік-батысындағы Ланд аймағында және Польшада құм көшкіндерін тоқтату үшін қарағай ормандары жаппай отырғызылды. Осы жасанды ормандардың арқасында бұрынғы құнарсыз құмды алқаптар өнімді жерлерге айналды.
30. Скипидар – қарағай шайырынан алынатын тазартылған эфир майы – ғасырлар бойы медицинада антисептик және қақырық түсіретін құрал ретінде қолданылған. Қазіргі фармакология оның негізгі компоненттерінің бактерияға қарсы қасиеттерін растағанымен, скипидарды ішке қолдану өте сақтықты талап етеді.
31. Қарағай геномы өсімдіктер арасындағы ең үлкен геномдардың бірі болып табылады. Қант қарағайының геномында шамамен 31 миллиард жұп негіз бар, бұл адамның геномынан он есе үлкен. Мұндай генетикалық күрделілік мыңдаған жылдар бойы әртүрлі климаттық жағдайларға бейімделудің нәтижесі болып табылады – әрбір жаңа орта осы ағаштардың геномында өз ізін қалдырған.

Қарағайлар – біздің планетамыз тарихының тірі куәгерлері. Олардың жылдық сақиналары құрғақшылықтар, өрттер, жанартаулық қыс кезеңдері және климаттық өзгерістер туралы мыңдаған жылдық мәліметтерді сақтайды. Биологиялық күрделілігі, экологиялық маңызы және шаруашылықтағы рөлі бұл ағаштарды адам мен табиғат арасындағы қарым-қатынастың ең маңызды организмдерінің қатарына қосады. Кәрі қарағай ормандарын сақтау тек экологиялық міндет қана емес, сонымен бірге мәдени жауапкершілік болып табылады. Осындай ормандар биосфераның тұрақтылығы үшін қажет генетикалық әртүрлілік пен экожүйелік қызметтерді сақтайды. Гранит тастардың үстінде немесе тыныш қарағайлы орманда өсіп тұрған ғасырлық ағашпен кездесу – жүздеген жылдарға созылған тірі тарихпен жүздесу деген сөз. Сондықтан қарағай тек пайдалы ресурс ретінде ғана емес, мыңдаған жылдар бойы Жапония, Сібір және Жерорта теңізі халықтары құрметтеген табиғаттың ерекше символы ретінде де бағалануға лайық.