Орхидеялар туралы 17 қызықты мәліметтер

Өсімдіктер әлемі таңғаларлық алуан түрлілігімен ерекшеленеді және әлі күнге дейін көптеген құпияларын сақтап келеді. Гүлдейтін мәдениеттердің сансыз түрлерінің арасында ерекше келбеті мен пішіндерінің байлығы арқылы кең танымалдыққа ие болған өсімдіктер бар. Оларды тропикалық ормандардан, таулы өңірлерден және тіпті жағдайы қаталдау аймақтардан кездестіруге болады. Әңгіме ғасырлар бойы сұлулықтың, нәзіктіктің және әсемдіктің символы саналған орхидеялар туралы болып отыр. Бұл гүлдер әр дәуірдегі суретшілерге, саяхатшыларға және ботаниктерге шабыт сыйлаған. Орхидеялар тұқымдасына жататын өсімдіктердің көптеген ерекшеліктері соншалықты таңғажайып болғандықтан, кейде шындыққа жанаспайтындай көрінеді.

1. Орхидеялар тұқымдасы гүлді өсімдіктер арасындағы ең ірі тұқымдастардың бірі болып саналады. Оның құрамына табиғатта кездесетін 25 мыңнан астам түр кіреді. Адамдар шығарған будандардың саны болса жүздеген мыңға жетеді. Осындай алуан түрлілік бұл топты ботаника әлемінің нағыз рекордшысы етеді.
2. Орхидеялар барлық дерлік құрлықтарда кездеседі. Тек Антарктидада ғана олардың тіршілік етуіне қолайлы жағдай жоқ. Жоғары бейімделгіштігінің арқасында кейбір түрлері салқын өңірлерде де өсе алады.
3. Көпшілік мұндай гүлдер тек тропиктік аймақтарда өседі деп ойлайды. Шын мәнінде олардың бір бөлігі қоңыржай климат жағдайында жақсы тіршілік етеді. Кейбір түрлерін Еуропа ормандарынан да кездестіруге болады.
4. Бұл өсімдіктердің тұқымдары табиғаттағы ең ұсақ тұқымдардың қатарына жатады. Кейде бір ғана қауашақтың ішінде шаң тәрізді миллиондаған тұқым болады. Қоректік заттардың жеткілікті қоры болмағандықтан, олардың өнуіне арнайы саңырауқұлақтар көмектеседі.
5. Орхидеялардың едәуір бөлігі эпифиттер қатарына жатады. Бұл олардың ағаш діңдеріне бекініп өсетінін білдіреді. Алайда олар паразит емес және тірек болған ағаштың шырынымен қоректенбейді.
6. Кейбір түрлері ондаған жыл бойы өмір сүре алады. Дұрыс күтім жасалған жағдайда жекелеген өсімдіктер елу жылдан астам уақыт бойы гүлдеп, өсуін жалғастыра береді. Осындай ұзақ ғұмыр оларды бөлме өсімдіктері арасындағы ерекше тіршілік иелеріне айналдырады.
7. Көптеген орхидеялардың гүлдері өте күрделі құрылымымен ерекшеленеді. Олардың пішіні кейде жәндіктерді, құстарды немесе ұсақ жануарларды еске түсіреді. Мұндай ерекшелік тозаңдандырғыштарды тиімді тартуға мүмкіндік береді.
8. Кейбір түрлер шоколадтың, ванильдің немесе цитрус жемістерінің хош иісіне ұқсас иіс бөледі. Жұпар иістің қарқындылығы тәулік уақытына және ауа температурасына байланысты өзгеруі мүмкін. Кей жағдайларда иіс жәндіктер белсенді болатын мезгілде күшейе түседі.
9. Табиғи ванильдің ең танымал түрі дәл орхидеядан алынады. Оның көзі ретінде ваниль туысына жататын өсімдік пайдаланылады. Сол өсімдіктің жемістері бүкіл әлемдегі тағам өнеркәсібінде кеңінен қолданылады. Осылайша танымал дәмдеуіштің шығу тегі өте ерекше болып табылады.
10. Орхидеялардың көлемі айтарлықтай әртүрлі болуы мүмкін. Кейбір түрлері алақанға оңай сыйса, басқалары бірнеше метрге созылатын өркендер қалыптастырады. Осындай алуандық олардың табиғаттағы әртүрлі экологиялық орталарды игеруіне мүмкіндік береді.
11. Кейбір орхидеялар жәндіктерді алдаудың ерекше тәсілін меңгерген. Олардың күлтелері аралардың немесе ара тәрізді жәндіктердің аналықтарына ұқсайды. Аталықтары гүлді өз жұбы деп қабылдап, тозаңды бір жерден екінші жерге тасымалдайды.
12. Кейбір түрлердің гүлдері небәрі бірнеше сағат қана ашық тұрады. Осы қысқа кезең аяқталған соң гүл қауыздары тез солып қалады. Ал басқа түрлері бірнеше ай бойы сәнін жоғалтпай тұра алады.
13. Табиғатта жер астында өсетін орхидеялар да кездеседі. Олар әдеттегі жасыл бөліктерден дерлік айырылған. Қажетті қоректік заттарды саңырауқұлақтармен байланыс арқылы алады. Мұндай тіршілік ету тәсілі гүлді өсімдіктер арасында өте сирек саналады.
14. Виктория дәуірінде Еуропада нағыз «орхидея қызбасы» болған. Сирек кездесетін үлгілерді іздеу үшін коллекционерлер алыс елдерге арнайы экспедициялар ұйымдастырған. Ерекше бағалы өсімдіктерге орасан зор қаражат жұмсалған.
15. Кейбір орхидеялардың гүлдері өте ірі болады. Мысалы, пафиопедилум немесе каттлея туыстарының жекелеген өкілдері үлкен гүлшоғырлар түзеді. Олар алыстан көзге түседі және көрмелердің басты сәніне айналады.
16. Ғалымдар теңіз деңгейінен үш мың метрден астам биіктікте өсетін түрлерді анықтаған. Мұндай жағдайда өсімдіктер салқын түндер мен температураның күрт өзгерістеріне төтеп береді. Осындай төзімділік мамандардың өзін таңғалдырады.
17. Орхидеялар қоршаған ортаның жағдайын көрсететін табиғи индикатор ретінде жиі пайдаланылады. Олардың көпшілігі ауа ластануына және экожүйедегі өзгерістерге өте сезімтал келеді. Сондықтан мұндай өсімдіктердің жоғалуы табиғаттағы қолайсыз үдерістердің белгісі болуы мүмкін.

Орхидеялар табиғаттың қаншалықты өнертапқыш әрі ғажайып екенін айқын көрсетеді. Олардың алуан түрлілігі көпшілікке таныс өсімдіктердің өзінде қаншама тосын ерекшелік жасырынғанын дәлелдейді. Осындай гүлдерді зерттеу эволюция заңдылықтарын және тірі ағзалардың өзара байланысын тереңірек түсінуге көмектеседі. Сондықтан бұл өсімдіктерге деген қызығушылық ғалымдар арасында да, гүл өсіруді ұнататын жандар арасында да ешқашан азаймайды.