Канму императоры туралы 28 қызықты мәліметтер

Шығыс өркениеттерінің көне тарихы адамзатқа өз шешімдері арқылы тұтас халықтардың тағдырын ғасырлар бойы айқындаған көптеген билеушілерді сыйлады. Осы тұрғыдан алғанда Жапония ерекше орын алады — оның императорлық дәстүрі бір жарым мың жылдан астам үздіксіз тарихқа ие. Жапон монархтарының ішінде император Канму тұлғасы айрықша көзге түседі: дәл осы билеуші VIII ғасырдың соңы мен IX ғасырдың басында елдің келбетін түбегейлі өзгертті. Оның билік құрған кезеңі астананы көшірумен, ауқымды әскери жорықтармен және терең әкімшілік реформалармен ерекшеленді, ал олардың салдары ғасырлар бойы сезілді. Төменде жапон мемлекетінің тарихындағы ең ұлы билеушілердің бірі деп жиі аталып жүрген тұлға туралы танымдық әрі қызықты деректер ұсынылады.

1. Шығу тегі және туған жылы. Канму 737 жылы дүниеге келген және император Кониннің Такано-но Ниигаса атты күң әйелінен туған ұлы болған. Оның анасының корейлік тамыры бар еді — ол ежелгі корей мемлекеті Пэкченің патшалық әулетімен байланысты әулеттен шыққан. Бұл жағдай кейін сарай шежірелерінде жоғары мәртебелі билеуші үшін ерекше жайт ретінде бірнеше рет аталған.
2. Таққа апаратын әдеттен тыс жол. Канму бастапқыда тақтың негізгі мұрагері болмаған — ұзақ уақыт бойы таққа оның ағасы Осабэ басты үміткер саналған. Кейін ол бүлікке қатысы бар деп айыпталып, биліктен шеттетілгеннен кейін ғана Канму үшін таққа жол ашылды. Биліктің осындай жолмен, яғни қарсыласты шеттету арқылы қолға өтуі тіпті сарай интригаларына толы жапон сарайының өзінде сирек кездесетін жағдай болатын.
3. Таққа отыруы. 781 жылы Канму ресми түрде Жапония императоры атанып, билікті әкесінен мұра етіп алды. Ол кезде оның жасы қырық төртте еді — таққа алғаш отырған адам үшін бұл айтарлықтай кемел жас болатын. Дегенмен дәл осы өмірлік тәжірибе мен сарай өмірін жақсы білуі оның алғашқы жылдардан бастап батыл әрі жүйелі саясат жүргізуіне мүмкіндік берді.
4. Астананы Нара қаласынан көшіру. Жаңа билеушінің алғашқы ірі шешімдерінің бірі астананы көшіру болды. 784 жылы императорлық сарай Нарадан Нагаока қаласына ауыстырылды — бұл шешім Нарада үлкен саяси ықпал жинақтаған буддистік дінбасылардың ықпалынан құтылу мақсатымен қабылданды. Осылайша император мемлекет тағдырын өзі айқындауға ниетті екенін анық көрсетті.
5. Астананы қайта көшіру — Хэйанкё қаласының негізі. Нагаока астана үшін сәтсіз таңдау болып шықты — бұл жерде сарай адамдары жаман ырым деп санаған қайғылы оқиғалар орын алды. 794 жылы Канму жаңа шешім қабылдап, Хэйанкё қаласын құрды, ол кейін Киото деген атаумен белгілі болды. Бұл қала мың жылдан астам уақыт бойы Жапонияның астанасы болып, бүгінгі күнге дейін елдің мәдени жүрегі саналады.
6. Хэйанкё қаласының жоспарлануы. Жаңа астана Қытайдың Тан әулеті кезеңіндегі Чанъань қаласының үлгісімен жоспарланды — көшелері тік бұрышты тор түрінде орналасып, кварталдары анық бөлінген еді. Сарай кешені қаланың солтүстік бөлігінде орналасқан, ал басты Судзаку көшесі одан тура оңтүстікке қарай созылған. Мұндай жоспар жапон элитасының Тан өркениетіне деген терең құрметін көрсетеді.
7. Айнуларға қарсы әскери жорықтар. Канму Хонсю аралының солтүстік-шығысындағы жерлерде өмір сүрген айну халқының қарсысында ұзақ әрі қанқұйлы соғыстар жүргізді. Бұл жорықтар бірнеше онжылдыққа созылып, елдің адам және материалдық ресурстарына үлкен салмақ салды. Негізгі мақсат — император билігіндегі аумақтарды кеңейтіп, солтүстік аймақтарға жапон әкімшілік жүйесін енгізу болды.
8. Саканоуэ-но Тамурамаро атты қолбасшы. Айнуларға қарсы соғыстарда ерекше танылған әскери қолбасшы — Саканоуэ-но Тамурамаро болды. Ол Жапония тарихында алғаш рет «сэйи тайсёгун» — «варварларды бағындырушы ұлы қолбасшы» атағын алған адам еді. Канму оны осы қызметке өзі тағайындап, әскери басшылық таңдауда көрегендік танытты. Тамурамароның жеңістері жапон жерлерінің солтүстікке қарай кеңеюіне үлкен үлес қосты.
9. Әскери міндет жүйесін реформалау. Ұзақ соғыстар барысында шаруаларды жаппай әскерге шақыру жүйесі тиімсіз екенін көрсетті. Канму оны «кондэй» қағидатымен алмастырды — яғни жергілікті ақсүйектер арасынан шыққан жақсы қаруланған жауынгерлерге сүйену. Бұл жаңалық кейін самурайлар сословиесінің қалыптасуына негіз болды.
10. Буддистік дінбасылардың ықпалын шектеу. Астананы Нарадан көшіру дінбасылардың саяси ықпалын әлсіретуге бағытталған саясаттың бір бөлігі ғана еді. Канму жаңа астанада сарайдың арнайы рұқсатынсыз ірі храмдар салуға тыйым салды. Осылайша ол мемлекеттік билік пен діни институттар арасындағы тепе-теңдікті қалпына келтіруге тырысты.
11. Жаңа буддистік мектептерді қолдау. Ескі монастырлардың ықпалын шектей отырып, Канму жаңа діни бағыттарды қолдады. Әсіресе монах Сайтё негізін қалаған Тэндай мектебіне қамқорлық көрсетті. 788 жылы Сайтё Хиэй тауында монастырь ашты, кейін ол жаңа мектептің басты рухани орталығына айналды.
12. Монах Сайтёмен қарым-қатынасы. Канму мен Сайтё арасындағы байланыс сол дәуірдегі билеуші мен дін қайраткері үшін ерекше жақын болды. Император Сайтёны Қытайға Тяньтай ілімін зерттеу үшін арнайы жіберді. Қайтып келгеннен кейін монах сарайда үлкен беделге ие болды, бұл императордың да беделін арттырды.
13. Қытайда білім алуды қолдау. Канму Тан дәуіріндегі Қытайға жиі елшіліктер жіберіп отырған. Олардың құрамында ғалымдар, монахтар және студенттер болған. Мұндай тәжірибе Жапонияға құқық, медицина, астрономия және басқа да салалардағы білімдердің кеңінен таралуына ықпал етті.
14. Әкімшілік реформалар. Император провинциялық басқару жүйесін реттеу мақсатында бірнеше реформалар жүргізді. Губернаторлардың өкілеттіктері қайта қаралып, жер салығын есептеу тәртібі нақтыланды. Бұл шаралар мемлекеттік аппаратты тиімді әрі орталық билікке бағынышты етуге бағытталды.
15. Әскери шығындардың қаржылық ауыртпалығы. Айнуларға қарсы ұзақ соғыстар мемлекеттік қазынаны тез сарқытты. Канму әскерді азық-түлік пен қарумен қамтамасыз ету үшін салық саясатын бірнеше рет қайта қарауға мәжбүр болды. Шежірелерде императордың өзі де халыққа түскен ауыр салмақты түсінгені айтылған.
16. Нагаокадағы қайғылы оқиға. Астана Нагаокаға көшірілгеннен кейін жаңа қаланың құрылысын басқарған Фудзивара-но Танэцугу өлтірілді. Күдік императордың ағасы принц Савараға түсті, ол тұтқындалып, жер аударылды. Савара айдауда аштық жариялап қайтыс болды, ал оның өлімі сарайдағы көптеген бақытсыздықтармен байланыстырылды.
17. Рухтарды тыныштандыру дәстүрі. Принц Савара қайтыс болғаннан кейін сарайда аурулар мен өлімдер көбейіп, адамдар мұны оның тынышталмаған рухының кегі деп санады. Канму кейін оны тақ мұрагері ретінде қайта мойындап, тіпті император атағын берді. Бұл оқиға Жапонияда «онрё» деп аталатын кекшіл рухтар туралы сенімнің таралғанын көрсетеді.
18. Конфуций іліміне көзқарасы. Канму дәуірінде сарайда буддизммен қатар конфуцийшілдік те кеңінен таралды. Мемлекеттік қызметкерлерге арналған емтихандар конфуцийлік мәтіндерге негізделді, ал қытай классикалық әдебиетін білу білімді шенеуніктің маңызды белгісі саналды.
19. Поэзия мен әдебиетті қолдау. Канму кезеңінде қытай тіліндегі сарай әдебиеті — камбун ерекше дамыды. Императордың бұйрығымен «Рёунсю» атты поэзиялық антология жасалды. Бұл Жапониядағы алғашқы ресми поэзия жинақтарының бірі болды.
20. Көптеген ұрпақ. Канмудың өте көп баласы болған — түрлі деректерде елуге жуық немесе одан да көп ұл-қыздары болғаны айтылады. Мұндай үлкен әулетті асырау мемлекет үшін үлкен қаржылық салмақ болды. Кейбір ұрпақтарына арнайы фамилия беріліп, олар қарапайым ақсүйектер қатарына қосылған.
21. Тайра мен Минамото әулеттерінің бастауы. Кейін Жапония тарихындағы ең ықпалды самурай әулеттері — Тайра мен Минамото дәл Канму ұрпақтарынан тарады. Оның кейбір ұлдарына Тайра тегі беріліп, олар кейін ортағасырлық соғыстарда үлкен рөл атқарды. Осылайша император самурай ақсүйектерінің арғы атасына айналды.
22. Синтоизмге қатынасы. Буддизмді қолдағанымен, Канму синтоистік дәстүрлерді де сақтап отырды. Императорлық сарайда ками құдайларына арналған рәсімдер мен құрбандықтар тұрақты өткізілді. Бұл екі діни дәстүрдің қатар өмір сүруі жапон мәдениеті үшін қалыпты құбылыс еді.
23. Ұзақ билік етуі. Канму 781 жылдан 806 жылға дейін жиырма бес жыл билік жүргізді. Ол кезеңдегі Жапония үшін бұл өте ұзақ уақыт саналды. Ұзақ билік оның реформаларын жүйелі түрде жүзеге асыруға мүмкіндік берді.
24. Соңғы жылдардағы аурулар. Өмірінің соңында император түрлі аурулардан зардап шеккен. Сарай дәрігерлері бұл жағдайды тынышталмаған рухтардың әсерімен байланыстырған. Шежірелерде императордың сауығуы үшін түрлі діни рәсімдер өткізілгені жазылған.
25. Қайтыс болуы және есімі. Канму 806 жылы шамамен жетпіс жасында қайтыс болды — бұл сол дәуірдегі билеушілер үшін сирек кездесетін ұзақ өмір еді. «Канму» деген есім оған қайтыс болғаннан кейін берілді және шамамен «жарқыраған әскери даңқ» деген мағынаны білдіреді.
26. Жерленген орны. Император Ямасиро провинциясындағы Касивабара-но мисасаги қорғанында жерленген. Бұл жер өзі негізін қалаған астанаға жақын орналасқан. Қазіргі кезде де бұл мазарды Жапонияның Императорлық сарай басқармасы қорғап отыр.
27. Корей тамырының ресми мойындалуы. 2001 жылы қазіргі император Акихито Канмудың анасының корей тегі бар екенін ашық айтты. Бұрын бұл мәселе ресми түрде сирек талқыланатын. Бұл мәлімдеме Жапония мен Корея арасындағы тарихи байланыстарды мойындаудың символдық қадамы болды.
28. Қазіргі мәдениеттегі мұрасы. Канму тұлғасы жапон мәдениетінде маңызды орын алады — ол тарихи романдарда, мангада және телехикаяларда бейнеленген. 1994 жылы Хэйанкё қаласының негізі қаланғанына 1200 жыл толуына байланысты оның тұлғасына деген қызығушылық қайта артты. Әскери батылдық пен мәдени қамқорлықты қатар ұштастырған реформатор билеуші бейнесі бүгінгі күнге дейін жазушылар мен суретшілерге шабыт береді.

Канму тұлғасын зерттеу Жапония мемлекетінің қалыптасу кезеңіндегі тарихи механизмдерді тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Ел сол уақытта Қытай өркениетінің үлгілеріне сүйене отырып, біртіндеп өзіне тән ерекше даму жолын қалыптастырып жатқан еді. Канму билігі ұлы билеушінің күші тек әскери жеңістермен емес, ғасырлар бойы өмір сүретін институттар құра алуымен өлшенетінін көрсетеді. VIII ғасырда бір адамның қабылдаған шешімдері Жапонияның мәдениеті мен саяси дәстүріне бүгінгі күнге дейін әсер етіп келеді, бұл оның тарихи рөлінің ауқымын айқын дәлелдейді.