Жабайы табиғатта атағы өздерінің шағын дене көлемінен әлдеқайда асып түсетін жануарлар аз емес. Жыртқыштар әлемінде салыстырмалы түрде кішкентай болып саналатын кейбір жануарлар тіршілік үшін күресте ең төзімді, ең агрессивті және ең тапқыр қарсыластарға айналады. Гиннестің рекордтар кітабы осындай жануарлардың бірін ресми түрде «әлемдегі ең батыл жануар» деп атаған — бұл атақ бал жегіш борсыққа тиесілі. Сыртқы келбеті қарапайым борсыққа ұқсайтын бұл аңның физикалық және мінез-құлықтық ерекшеліктері оны сүтқоректілердің арасында шынымен ерекше етеді. Оның көлеміндегі жыртқыштардың аз бөлігі ғана арыстанға қарсы тұруға, леопардтан олжасын тартып алуға немесе нейротоксинді уы бар жыланға еш қорықпай шабуыл жасауға батылдық танытады — ал бал жегіш борсық үшін мұндай әрекеттер күнделікті өмірдің қалыпты бөлігі болып саналады.
- Бал жегіш борсықтың ғылыми атауы Mellivora capensis. Бұл атау «мыстан шыққан бал сүйгіш» деген мағынаны білдіреді, ал түр атауы Оңтүстік Африкадағы Кап колониясына байланысты қойылған, өйткені алғашқы ғылыми сипатталған даралар дәл сол жерден табылған. Бұл жануар Mellivora туысының қазіргі замандағы жалғыз өкілі болып табылады және сусар тұқымдасына жатады. Сыртқы ұқсастығына қарамастан, генетикалық тұрғыдан ол кәдімгі борсықтарға қарағанда сусарлар мен аққұлақтарға әлдеқайда жақын.
- Бал жегіш борсықтың таралу аймағы өте кең. Бұл жануар Батыс Африкадан бастап Үндістанға дейінгі аумақтарда мекендейді. Оның ареалы Сахарадан оңтүстіктегі Африканы, Таяу Шығысты, Иранды, Ауғанстанды және бүкіл Үнді субконтинентін қамтиды. Мұндай кең таралу түрдің ерекше экологиялық бейімделгіштігін көрсетеді, өйткені ол саванналарда, тропикалық ормандарда, жартылай шөлдерде және таулы аймақтарда өмір сүре алады. Ұқсас өлшемдегі жыртқыштардың ішінде мұндай географиялық әмбебаптық өте сирек кездеседі.
- Бал жегіш борсықтың терісі құрлықтағы сүтқоректілер арасындағы ең ерекше қорғаныс жүйелерінің бірі болып саналады. Оның терісі өте қалың — мойын мен арқасында шамамен алты миллиметрге дейін жетеді. Сонымен қатар тері астындағы тіндермен өте бос байланысқандықтан, жануар қарсыласының тістеуіне түсіп қалған жағдайда да денесін дерлік 180 градусқа бұрып, шабуылдаушыны тістей алады. Бұл қасиет оған жыртқыштардың тісінен босап шығуға мүмкіндік береді.
- Бал жегіш борсықтың терісі көптеген шабуыл түрлеріне төзімді. Аралардың шағуы, жыландардың тістеуі және жыртқыш құстардың тырнақтары қалың теріні оңай тесіп өте алмайды. Үлкен улы жыландар шаққаннан кейін де тірі қалған жағдайлар тіркелген, ал мұндай у адамның өміріне қауіп төндіруі мүмкін. Кейде улы жылан шаққаннан кейін жануар қысқа уақытқа есінен танып қалады, бірақ кейін толық қалпына келеді. Мұндай төзімділіктің нақты механизмі ғалымдар тарапынан әлі де зерттеліп жатыр.
- Бал жегіш борсықтың алдыңғы аяқтарындағы тырнақтары төрт сантиметрге дейін жетеді және олар жер қазуға өте жақсы бейімделген. Жануар бірнеше минуттың ішінде жер астына жасырына алады. Бұл тырнақтар қатты топырақтағы термит илеулерін бұзуға, ара ұяларын ашуға және басқа жануарлардың індерін қазуға бірдей тиімді. Денесінің салмағына қатысты алдыңғы аяқтарының күші сусар тұқымдастардың ішінде ең жоғары көрсеткіштердің бірі болып саналады.
- Бал жегіш борсықтың рационы өте алуан түрлі және ол тек ара балына ғана байланысты емес, дегенмен атауы соған байланысты қойылған. Оның қорегіне улы жыландар, шаяндар, тасбақалар, жайралар, жас крокодилдер, кесірткелер, бақалар, кеміргіштер және өлекселер кіреді. Сонымен қатар өсімдік текті азықтар да бар: жемістер, жидектер, тамырлар мен түйнектер. Осындай әртүрлі қорек бұл жануарды нағыз оппортунистік қоректенуші етеді.
- Бал жегіш борсық пен бал көрсеткіш құстың арасындағы қарым-қатынас биологияда әртүрлі түрлер арасындағы мутуализмнің ең жақсы зерттелген мысалдарының бірі болып саналады. Құс ара ұяларын тауып, ерекше дауыстарымен жануарды шақырып, ұшу бағыты арқылы ұяның орнын көрсетеді. Бал жегіш борсық ұяны бұзып, бал мен дернәсілдерді жейді, ал құс қалған бөліктерімен қоректенеді. Мұндай өзара әрекет екі жаққа да тиімді.
- Бал жегіш борсықтың анальды бездері өте жағымсыз иісті мускусты сұйықтық бөледі. Қауіп төнген жағдайда жануар бұл сұйықтықты шашырата алады. Мұндай химиялық қорғаныс ірі жыртқыштарды да уақытша абдыратып жібереді. Кейбір жағдайларда леопардтардың осындай «иісті шабуылдан» кейін шегінгені байқалған. Ұқсас қорғаныс механизмі скунстарда да кездеседі және бұл құбылыс конвергентті эволюцияның классикалық мысалы болып саналады.
- Бал жегіш борсық құралдарды қолданатын сирек жануарлардың қатарына жатады. Тұтқында жүргізілген бақылаулардың бірінде жануардың тас немесе басқа заттарды вольер қабырғасына жақындатып, оның үстіне шығып, қоршаудың жоғарғы шетіне жетуге тырысқаны тіркелген. Заттарды құрал ретінде осылай мақсатты пайдалану бұрын тек приматтар мен қарғаларға тән қасиет деп есептелген.
- Бал жегіш борсықтың интеллектуалдық қабілеттері бірнеше рет зоологиялық зерттеулердің нысанына айналған. Бұл жануарлар көп кезеңнен тұратын тапсырмаларды шешуге, кеңістіктегі бағыттарды есте сақтауға және жағдай өзгергенде мінез-құлқын бейімдеуге қабілетті. Зообақтарда ұсталған даралар «ұлы қашқындар» деген атаққа ие болған, өйткені олар қоршаулардың әлсіз жерлерін мұқият зерттеп, одан шығудың түрлі тәсілдерін табады.
- Бал жегіш борсықтар негізінен жалғыз өмір сүреді. Ересек даралар үлкен жеке аумақтарды иеленіп, көрші даралармен жиі кездесуден қашады. Аталықтардың территориясы қорек ресурстарының қолжетімділігіне байланысты шамамен 500–600 шаршы километрге дейін жетуі мүмкін. Тек шағылысу кезеңінде ғана аталықтар мен аналықтар қысқа уақытқа бірігеді.
- Бал жегіш борсықтардың көбею қарқыны өте төмен. Әдетте аналық екі жылда бір рет немесе жылына бір рет бір немесе екі ғана төл туады. Күшіктер інде соқыр әрі әлсіз күйде дүниеге келеді, ал аналық оларды шамамен бір жарым жыл бойы жалғыз өзі өсіреді. Мұндай баяу көбею қарқыны популяцияларды кез келген өлім-жітім факторларына өте осал етеді.
- Бал жегіш борсықтың салмағы салыстырмалы түрде шағын — аталықтары әдетте 9–16 килограмм шамасында болады. Соған қарамастан олар өздерінен әлдеқайда ірі жануарлармен жиі қақтығысқа түседі. Буффалоларға шабуыл жасаған, леопардтан олжасын қорғаған немесе тым жақын келген жас арыстандарға қарсы шыққан жағдайлар тіркелген. Мұндай агрессивтілік кездейсоқ батылдық емес, эволюция барысында қалыптасқан стратегия болып саналады: шайқасқа дайын екенін көрсету қарсыласты көбіне нақты қақтығыссыз-ақ шегінуге мәжбүр етеді.
- Бал жегіш борсық Африка мен Азиядағы кобралар, мамбалар және басқа да күшті улы жыландарды тұрақты түрде аулайды. Олардың нейротоксиндерге төзімділігінің нақты механизмі толық анықталмағанымен, зерттеулер никотиндік ацетилхолин рецепторларындағы мутацияларды көрсетеді. Дәл осы рецепторлар жылан уының негізгі нысанасы болып табылады. Осындай мутациялар мангустар мен шошқаларда да анықталған, бұл эволюцияның бір биохимиялық мәселені әртүрлі жолмен шешкенін көрсетеді.
- Халықаралық табиғатты қорғау одағының жіктеуінде бал жегіш борсық «ең аз алаңдататын түр» мәртебесіне ие. Алайда кейбір аймақтарда — Мароккода, Эфиопияда және Азияның бірқатар елдерінде — популяциялар айтарлықтай азайған. Негізгі қауіптерге ара өсірушілер мен фермерлер тарапынан қудалау, мекендеу ортасының жойылуы және жол-көлік апаттары жатады. Кейбір жерлерде жануар ет үшін ауланады немесе дәстүрлі медицинада қолданылады.
- Бал жегіш борсықтың мәдени бейнесі интернет кеңістігінде 2011 жылы шыққан «Бал жегіш ештеңеден қорықпайды» атты вирустық бейнероликтен кейін ерекше танымал болды. Бастапқыда бұл жай ғана деректі кадрлар болатын, бірақ кейін оған әзіл аралас жаңа дыбыстық мәтін қосылды. Осыдан кейін «батыл және ештеңеден тайсалмайтын» жануар бейнесі кең тараған интернет-мемге айналды. Мұндай танымалдық адамдардың бұл жануардың биологиясы туралы көбірек білуіне ықпал етті.
- Табиғи жағдайда бал жегіш борсықтың өмір сүру ұзақтығы шамамен 7–8 жылды құрайды. Ал зообақтарда жақсы күтім жасалған жағдайда олар 24–26 жылға дейін өмір сүре алады. Табиғаттағы қысқа өмір ұзақтығы көбіне басқа жануарлармен және адамдармен тұрақты қақтығыстар кезінде алған жарақаттарға байланысты. Бұл жануар үшін табиғаттағы әрбір жыл — үздіксіз күрестің нәтижесі.
Бал жегіш борсық эволюцияда дене өлшемі әрқашан экологиялық иерархиядағы орынды анықтай бермейтінін айқын көрсетеді. Ерекше қорғаныс жүйесі, жоғары интеллект, бәрін жейтін қорек стратегиясы және психологиялық беріктіктің үйлесімі бұл жануарға миллиондаған жылдар бойы әртүрлі табиғи аймақтарда табысты өмір сүруге мүмкіндік берді. Оның уға төзімділігінің биохимиялық механизмдерін зерттеу токсикология мен фармакология саласында жаңа ғылыми жаңалықтарға жол ашуы мүмкін. Бұл шағын, бірақ ерекше жануардың болашағы көбіне адамдардың — фермерлердің, омарташылардың және табиғатты қорғау ұйымдарының — онымен қатар өмір сүрудің тиімді жолдарын таба алуына байланысты.
Добавить комментарий