Ишая пайғамбар туралы 23 қызықты мәліметтер

Адамзаттың діни тарихында сөздері мыңдаған жылдар бойы сақталып, бүгінгі күнге дейін жүздеген миллион адам үшін рухани бағыт-бағдар болып келе жатқан көрнекті тұлғалар аз емес. Ежелгі Израиль пайғамбарларының арасында ықпалы бір ғана діни дәстүрдің шеңберінен асып, бүкіл әлемдік өркениеттің рухани мұрасына айналған қайраткерлер бар. Солардың бірі — Ишая пайғамбар. Ол Інжілдегі ең маңызды әрі ең көп оқылатын пайғамбарлардың бірі болып саналады және оның жазған мәтіндері шамамен үш мың жыл бойы теологияға, әдебиетке, музыкаға және саяси ойға терең әсер етіп келеді. Оның кітабы еврей Библиясының құрамына және христиандық Ескі Өсиетке енеді. Бұл кітапта көтерілген тақырыптардың ауқымы таңғаларлық — әлеуметтік әділетсіздікті әшкерелеуден бастап, болашақтағы құтқарылу мен бүкіләлемдік бейбітшілік туралы көріністерге дейін қамтылады. Төменде келтірілген деректер бұл пайғамбардың тұлғасына тарихи, әдеби және богословиялық тұрғыдан қарауға мүмкіндік береді.

1. «Ишая» есімі еврей тіліндегі түпнұсқада «Йешаяху» деп айтылады және «Жаратқан Ие құтқарады» немесе «Жаратқан Иенің құтқаруы» деген мағынаны білдіреді. Бұл есім оның бүкіл кітабын қамтитын негізгі богословиялық ойды білдіреді, өйткені кітаптың басты тақырыбы — халықтың Құдайға адалдығы арқылы құтқарылуы. Айта кетерлік жайт, «Иса» есімі де дәл осы еврей түбірінің грек тіліндегі нұсқасы болып саналады, бұл байланыс христиан теологтары тарапынан жиі атап өтіледі.
2. Ишая шамамен б.з.д. 740–700 жылдар аралығында Иерусалимде өмір сүріп, уағыз айтқан. Бұл кезең Яһуда патшалығының төрт патшасының — Узияның, Йотамның, Ахаздың және Езекияның — билік ету уақытын қамтиды. Оның кітабының алғашқы аятында осы патшалардың есімдері нақты көрсетілген. Осы мәлімет тарихшыларға пайғамбардың қызметін сол дәуірдегі Таяу Шығыс саясатының контексіне дәл орналастыруға мүмкіндік береді.
3. Раббиндік дәстүр бойынша Ишая Иерусалимдегі беделді әулеттен шыққан және Узия патшаның немере ағасы болған деп айтылады. Осындай аристократиялық шығу тегі оның патша сарайына еркін кіріп, патшаларға тікелей пайғамбарлық ескерту жасауына мүмкіндік берген. Мұндай әлеуметтік мәртебе оны қарапайым халықтан шыққан пайғамбар Амос сияқты тұлғалардан айтарлықтай ерекшелендірді.
4. Ишаяның пайғамбарлық қызметке шақырылуы оның кітабының алтыншы тарауында ерекше көркемдік күшпен сипатталған. Ол Иерусалим храмында тақта отырған Құдайды көреді, ал Оның айналасында «Қасиетті, қасиетті, қасиетті — Әскерлердің Иесі» деп жариялаған серафимдер болады. Серафимдердің бірі таңдаулы адамның ерніне қызған көмір тигізіп, оны пайғамбарлық сөз айтуға тазалайды. Бұл көрініс кейін христиан мистикалық әдебиетінде ең жиі келтірілетін бейнелердің біріне айналды.
5. Ишая кітабы Ескі Өсиеттегі барлық пайғамбарлық кітаптардың ішіндегі ең ұзындарының бірі. Онда 66 тарау бар, бұл кез келген басқа пайғамбар кітабынан көбірек. Кейде оның мәтін көлемін 27 кітаптан тұратын Жаңа Өсиетпен салыстырады. Осындай үлкен әдеби мұра Ишаяны Ескі Өсиет авторларының ішінде ерекше орынға қояды.
6. Зерттеушілер бұл кітапты әдетте екі, ал кейбір теориялар бойынша үш негізгі бөлікке бөледі. Ғалымдар оларды «Бірінші Ишая» және «Екінші Ишая» немесе «Девтеро-Ишая» деп атайды. Бірінші бөлім — 1–39 тараулар — негізінен айыптаушы сөздер мен тарихи оқиғаларды қамтиды. Ал 40–66 тараулар мүлде басқа үнмен жазылған және көптеген зерттеушілердің пікірінше, Вавилон тұтқынында жүрген халыққа арналған. Осы бөліктердің авторлығы туралы мәселе библеистикадағы ең қызу талқыланатын тақырыптардың бірі болып қала береді.
7. «Екі автор туралы» гипотеза кітаптың екі бөлігіндегі тарихи жағдайлардың, богословиялық екпіндердің және әдеби стильдің айырмашылығына негізделеді. 40–66 тараулар Иерусалимнің қирауын және халықтың Вавилонға жер аударылуын бастан өткерген адамдарға бағытталғандай көрінеді. Ал Ишая осы оқиғалардан шамамен бір ғасыр бұрын өмір сүрген. Бір авторлықты қолдайтын зерттеушілер пайғамбарлық дарын болашақ оқиғаларды алдын ала айту қабілетін қамтитынын және стильдің өзгеруі пайғамбар өміріндегі жағдайлардың өзгеруінен болуы мүмкін екенін айтады.
8. 1947 жылы Өлі теңіз жағасындағы Құмран үңгірлерінен табылған Ишая шиыршығы библиялық археология тарихындағы ең сенсациялық жаңалықтардың бірі болды. Бұл қолжазба шамамен б.з.д. II ғасырмен даталанады және бұрын белгілі болған еврей қолжазбаларынан мың жылға жуық ертерек. Ең таңғаларлығы — оның мәтіні кейінгі қолжазбалармен дерлік толық сәйкес келеді. Бұл көшірушілік дәстүрдің өте жоғары дәлдігін көрсетеді.
9. Христиандық теологияда Ишаяны кейде «Ескі Өсиеттің евангелисі» деп атайды. Мұндай атау оның мәтіндерінде Мәсіх туралы пайғамбарлық ретінде түсіндірілетін көптеген үзінділердің болуына байланысты. Әсіресе «Жаратқан Иенің Құлының төрт жыры» деп аталатын поэтикалық мәтіндер маңызды орын алады. Бұл жырларда халықтың күнәсін өз мойнына алған азап шегуші әділ адам сипатталады. Жаңа Өсиет авторлары Ишаяны 400-ден астам жерде келтіреді немесе меңзейді.
10. «Еммануил» — «Құдай бізбен бірге» — атты ұл туатын қыз туралы әйгілі пайғамбарлық жетінші тарауда кездеседі. Бұл мәтін христиандық Рождество теологиясында ерекше орын алады. Матай Інжілі бұл сөздерді Иса пайғамбардың Мариядан тууының орындалған пайғамбарлығы ретінде тікелей келтіреді. Ал иудаизм зерттеушілері мен сыншыл библиялық ғылым өкілдері бастапқы контекст бұл белгіні б.з.д. VIII ғасырдағы нақты саяси оқиғалармен байланыстырады.
11. Ишая кітабы тарихтағы ең ұлы музыкалық шығармалардың бірі — Георг Фридрих Гендельдің 1741 жылы жазылған «Мессия» ораториясының негізіне айналды. Бұл шығарманың әйгілі «Аллилуйя» хоры мен көптеген басқа бөліктері Ишая кітабынан алынған тікелей үзінділерден тұрады. Гендельдің туындысы Ескі Өсиет мәтіндерін бүкіл Батыс әлемінің концерттік мәдениетінің бір бөлігіне айналдырды.
12. Он бірінші тараудағы «бейбіт патшалық» көрінісі — онда қасқыр қозымен бірге өмір сүріп, арыстан өгізбен бірге сабан жейтін әлем суреттеледі — әлем әдебиеті мен бейнелеу өнеріндегі ең танымал бейнелердің бірі. Бұл мәтін жиырма алты ғасыр бойы жүздеген суретшіге, мүсіншіге және ақынға шабыт берген. Оның бір үзіндісі бейбітшілікке ұмтылыстың символы ретінде Нью-Йорктегі БҰҰ ғимаратының қабырғасына қашалып жазылған.
13. Ишая библиялық авторлардың арасында қатаң бірқұдайшылық идеясын жүйелі түрде алғаш жариялағандардың бірі болды. Ол тек Израиль Құдайына адалдықты ғана емес, басқа құдайлардың шынайы емес екенін де батыл түрде мәлімдеді. 42–46 тарауларда ағаш пен металдан жасалған, көре де, ести де алмайтын пұттардың мазақ етілетін сипаттамалары бар. Бұл дәлел кейін иудаизмде, христиандықта және исламда көпқұдайшылыққа қарсы негізгі аргументтердің біріне айналды.
14. Ишая кітабындағы әлеуметтік сын көне дәуірдегі діни мәтін үшін таңғаларлықтай өткір. Пайғамбар байларды кедейлердің жерін тартып алғаны үшін, судьяларды пара алғаны үшін, саудагерлерді әділетсіз таразы қолданғаны үшін және билеушілерді жетімдер мен жесірлердің мұқтаждығын елемегені үшін айыптайды. Әлеуметтік әділетсіздікке қарсы бағытталған осындай пайғамбарлық сөздер Ишаяны жаңа дәуірдегі көптеген ойшылдардың сүйікті авторына айналдырды.
15. Ишая өз заманының саяси оқиғаларына белсенді араласқан және Езекия патшаның кеңесшісі болған. Б.з.д. 701 жылы ассириялық патша Санхериб Иерусалимді қоршаған кезде пайғамбар патшаны берілмеуге шақырып, Құдайдың араласатынын айтқан. Ассирия әскері шынымен де қаланы алмай шегініп кеткен. Бұл оқиға замандастары үшін пайғамбар сөзінің таңғаларлық дәлелі болып саналды.
16. «Ишаяның көтерілуі» деп аталатын еврей апокрифтік шығармасында пайғамбардың зұлым патша Манассияның бұйрығымен ағаш арамен екіге бөлініп өлтірілгені айтылады. Бұл мәтін шамамен біздің дәуіріміздің I–II ғасырларында жазылған деп есептеледі. Елшілердің бірі Павел Еврейлерге жазған хатында «арамен кесілген әділ адамдар» туралы айтып, осы дәстүрге меңзеген болуы мүмкін. Бұл оқиғаның тарихи дәлдігін тексеру мүмкін емес, бірақ ол иудаизм мен христиандықтағы агиографиялық дәстүрдің бір бөлігіне айналған.
17. Ислам дәстүрінде Ишая пайғамбар да құрметтеледі, бірақ Құранда оның есімі тікелей аталмайды. Мұсылман тәпсіршілері, соның ішінде Ибн Кәсир, Құранда аталған кейбір «елшілерді» Ескі Өсиет пайғамбарларымен сәйкестендіреді. Сол пайғамбарлардың қатарында Ишая да аталады. Оның исламдағы құрметі Мұхаммед пайғамбардан бұрын келген барлық пайғамбарлар тізбегін мойындау дәстүрінің бір бөлігі болып табылады.
18. Қырық бесінші тарауда ежелгі әлем үшін өте батыл богословиялық мәлімдеме бар. Онда Құдай парсы патшасы Кирді өзінің «майланғаны», яғни «мессиясы» деп атайды. Бұл атақ әдетте тек Израиль патшаларына қолданылатын. Алайда ол Вавилон тұтқынынан еврейлерді босатқан шетелдік билеушіге берілген. Бұл мәтін Құдайдың этникалық және саяси шекаралардан жоғары тұрған әмбебап билігі туралы ойларға негіз болды.
19. Елу үшінші тараудағы «азап шеккен құл» бейнесі — «біздің күнәларымыз үшін жараланған» және «біздің заңсыздықтарымыз үшін азап шеккен» адам туралы сипаттама — үш монотеистік дінде де бай түсіндіру дәстүрін тудырды. Христиандар бұл мәтінді Иса пайғамбардың айқыштағы өлімі туралы пайғамбарлық деп түсіндіреді. Иудаизмде көбіне бұл бейне азап шеккен Израиль халқының символы ретінде қарастырылады. Ал кейбір зерттеушілер оны нақты тарихи тұлғалармен байланыстырады.
20. Ишая пайғамбар өз хабарларын жеткізу үшін ерекше символдық әрекеттерді жиі қолданған. Мысалы, ол үш жыл бойы жалаңаш және жалаңаяқ жүріп, ассириялықтар тұтқынға әкететін мысырлықтар мен куштықтардың тағдырын бейнелеген. Мұндай «белгі әрекеттері» Таяу Шығыс пайғамбарларына тән болған. Олардың мақсаты — абстрактілі пайғамбарлықты көрнекі және түсінікті ету.
21. Ишая — отбасысы туралы жеткілікті мәлімет сақталған санаулы пайғамбарлардың бірі. Оның жұбайы мәтінде «пайғамбар әйел» деп аталады, бұл оның да рухани мәртебесі болғанын білдіреді. Пайғамбардың екі ұлының есімдері де символдық мағынаға ие: «Шеар-Ясув» — «қалдық қайта оралады», ал «Махер-Шалал-Хаш-Баз» — «тонау асығады, олжа тез келеді». Осылайша пайғамбар балаларын атаған сайын өзі айтатын пайғамбарлық хабарды да қайталап отырған.
22. Ишая мәтіні еврей литургиясына үлкен әсер етті. Синагогалық құлшылықтағы көптеген дұғалар оның бейнелері мен сөз тіркестеріне негізделген. Серафимдердің «Қасиетті, қасиетті, қасиетті» деген сөзін қайталайтын «Кедуша» дұғасы дәстүрлі иудейлік құлшылықта күніне үш рет оқылады. Сонымен қатар оның кітабынан алынған үзінділер Торадан кейін оқылатын «хафтара» ретінде синагогаларда жиі жарияланады.
23. Ишаяның ықпалы батыс өркениетінде тек діни салада ғана емес, мәдениетте де өте кең тараған. «Қылыштарды соқаға айналдыру», «айдалада айқайлаған дауыс» және «қасқыр қозымен бірге өмір сүреді» сияқты сөз тіркестері көптеген еуропалық тілдерде тұрақты идиомаларға айналды. Бұл бейнелер тіпті Библияны ешқашан оқымаған адамдар үшін де мәдени код ретінде қызмет етеді. Мұның өзі пайғамбарлық тілдің өркениет мәдениетіне қаншалықты терең енгенін көрсетеді.

Ишая адамзат тарихындағы мұрасы шын мәнінде әмбебап тұлғалардың қатарына жатады. Оның жазбалары кез келген конфессияның, дәуірдің немесе мәдениеттің шеңберінен асып түседі. Оның кітабы бүгінгі күні де ғылыми пікірталастардың нысаны болып, рухани оқылым мен көркем шығармашылыққа шабыт беріп келеді. Бұл пайғамбардың өмірі мен сөздерін зерттеу арқылы адамзат ежелгі Таяу Шығыс тарихымен танысып қана қоймай, үш әлемдік діннің түп-тамырын түсіне алады. Оның бейбітшілік, әділеттілік және Құдайдың қатысуы туралы бейнелері бүгінгі күнге дейін адамдарды ойлануға шақыратын қуатты үн ретінде естіледі.