Қайыңдар туралы 23 қызықты мәліметтер

Ағаштар адамзаттың табиғи және мәдени тарихында ерекше орын алады. Олар кеңістікте бағдар беретін белгі, тағам мен материал көзі болып қана қоймай, кейде тұтас халықтар мен өркениеттердің символына айналады. Қоңыржай климаттағы ормандардың алуан түрлілігі арасында ұлттық санада ерекше орны бар ағаш түрлері бар. Олардың бейнесі адамдарда бірден туған жерін еске түсіретіндей әсер қалдырады. Ресей, Финляндия, Беларусь және Солтүстік Еуразияның басқа да көптеген елдері үшін дәл осындай ағаш — қайың. Ол жарық орманның, қысқа солтүстік жазының және табиғаттың өміршең күшінің белгісі ретінде қабылданады. Қайың мыңдаған өлеңдер мен әндерде жырланып, әйгілі суретшілердің полотноларында бейнеленген және халық жадында жай ғана өсімдік емес, ерекше құбылыс ретінде сақталған. Алайда ақ діңді әсем ағаштың поэтикалық бейнесінің артында таңғаларлық биология, бай қолдану тарихы және ғылым үшін маңызды көптеген жаңалықтар жатыр.

1. Қайыңның ғылыми атауы — Betula. Бұл туысқа Солтүстік жарты шарда таралған шамамен 120 түр кіреді. Олар Арктикалық тундрадан бастап субтропикалық таулы ормандарға дейін өседі. Еуразиядағы қайың ормандарының негізін көбіне салбыраңқы қайың (Betula pendula) мен мамық қайың (Betula pubescens) құрайды. Дәл осы екі түр әлемге таныс ақ діңді орман көрінісін қалыптастырады.
2. Қайың қабығының ақ түсі бетулин деп аталатын ерекше заттың жиналуымен байланысты. Бұл тритерпен спирті берестаның сыртқы қабатындағы жасушаларда кристалл түрінде жиналып, жарық сәулелерін дерлік толық шағылыстырады. Қайың қабығындағы бетулин мөлшері 30–35 пайызға дейін жетеді. Сондықтан береста бұл қосылыстың табиғи көздерінің ең байларының бірі болып саналады.
3. Қайың жарықты өте жақсы көретін ағаштардың қатарына жатады және орман экологиясында «пионер түр» деп аталады. Орман өрті, жаппай ағаш кесу немесе басқа да үлкен табиғи бұзылыстардан кейін бос қалған аумақтарды ең алдымен қайың басады. Ол топырақты тұрақтандырып, кейіннен шырша, қарағай сияқты көлеңкеге төзімді ағаштардың өсуіне жағдай жасайды.
4. Қайыңның тамыр жүйесі өте жақсы тармақталған және топырақтың үлкен көлемін қамтиды. Горизонталь тамырлары ағаштың тәжінен әлдеқайда алысқа таралады, ал олардың топырақтың үстіңгі қабатында орналасуы еріген қар суын тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Осы қасиет қайыңның кедей, қышқыл және батпақты топырақтарда да өсуіне жағдай жасайды.
5. Қайың шырыны — көктемнің басында ағашта жүретін шырын қозғалысы кезінде бөлінетін мөлдір әрі тәтті сұйықтық. Бір ірі қайың тәулігіне 40–80 литрге дейін шырын бөле алады. Ал бүкіл маусым ішінде бірнеше жүз литр шырын жиналуы мүмкін. Қайың шырыны құрамында қанттар, органикалық қышқылдар, минералдар және витаминдер бар.
6. Береста — қайың қабығының сыртқы қабаты — ерекше физикалық қасиеттерге ие. Ол су өткізбейді, шіруге төзімді және топырақта мыңдаған жыл бойы сақтала алады. Дәл осы қасиеттердің арқасында Новгородта табылған берестя грамоталары бүгінге дейін жетті. Бұл орта ғасырлардағы тұрмыс пен жазу мәдениеті туралы құнды деректер болып саналады.
7. Қайың қоңыржай аймақтағы ағаштар арасында ең көп тозаң бөлетін түрлердің бірі. Бір ғана ересек ағаш гүлдеу маусымында шамамен 5,5 миллион тозаң түйіршігін шығарады. Осы себепті қайың тозаңы көктемгі аллергияның негізгі қоздырғыштарының бірі болып табылады. Қоңыржай ендіктерде тұратын адамдардың шамамен 20 пайызы қайың тозаңына аллергиямен ауырады.
8. Қайыңның өмір сүру ұзақтығы орман ағаштары үшін салыстырмалы түрде қысқа — шамамен 100–150 жыл. Мысалы, емен мың жылға дейін өмір сүре алады, ал сібір кедрі 500 жылға дейін өседі. Қайыңның тез өсіп, ерте қартаюы оның орманды алғаш қоныстанушы ағаш ретіндегі рөлін анықтайды.
9. Қайың шайыры — берестаны құрғақ айдау арқылы алынатын қою қара сұйықтық. Ол ғасырлар бойы Солтүстік және Шығыс Еуропада маңызды техникалық және емдік құрал ретінде қолданылған. Шайыр арбалардың доңғалақ осьтерін майлау, аяқ киімді су өткізбейтін ету және ағашты ылғалдан қорғау үшін пайдаланылған.
10. Салбыраңқы қайыңның ағашы өте тығыз және құрылымы біркелкі болады. Оның тығыздығы шамамен 650 килограмм/м³. Сондықтан ол фанера, жиһаз, паркет және құрал-сайман саптарын жасауға қолайлы материал саналады. Кеңес дәуірінде авиация өндірісінде де қайың фанерасы кеңінен қолданылған.
11. Қайың — микоризалық ағаш. Оның тамырлары саңырауқұлақтармен симбиоз құрып, фотосинтез кезінде түзілген қанттарды су мен минералдарға айырбастайды. Қайыңмен бірге подберёзовик, моховик және көптеген басқа саңырауқұлақтар өседі. Сондықтан қайың тоғайлары көбіне саңырауқұлаққа бай болады.
12. Қайың бүршіктері мен жапырақтарында флавоноидтар, эфир майлары және илік заттар көп болады. Бұл заттар қабынуға қарсы, несеп айдайтын және бактерияларға қарсы әсер береді. Халық медицинасында қайың бүршіктерінің тұнбалары ревматизм мен тері ауруларын емдеу үшін қолданылған.
13. Қайың қабығындағы негізгі зат — бетулин — зертханалық зерттеулерде биологиялық белсенділігі жоғары қосылыс ретінде анықталған. Ғалымдар оның ісікке қарсы, вирусқа қарсы және бауырды қорғайтын қасиеттерін зерттеп жатыр. Бетулин негізінде синтезделген бетулин қышқылы кейбір ауруларға қарсы дәрі ретінде клиникалық сынақтардан өтуде.
14. Қайың Ресей ормандарының үлкен бөлігін алып жатыр. Қайың және қайың-көктерек аралас ормандары елдің орман қорының шамамен 15 пайызын құрайды. Бұл 100 миллион гектардан астам аумақ деген сөз. Мұндай кең таралу табиғи жағдайлармен қатар адамның шаруашылық әрекетіне де байланысты.
15. Қайың Финляндия мен Беларусь елдерінің ұлттық символдарының бірі болып саналады. Тіпті Беларусь атауының өзі ақ ағаштармен байланысты болуы мүмкін деген болжам бар. Ресейде қайың ресми мемлекеттік символ болмаса да, халық санасында дәл осындай рөл атқарады.
16. Дәстүрлі орыс моншасын қайың сыпырғышынсыз елестету қиын. Қайың бұтақтарынан жасалған бұл сыпырғыш денені қыздырғаннан кейін жеңіл ұру үшін пайдаланылады. Қайың жапырақтары жұмсақ әрі ыстық суға төзімді келеді.
17. Ксилит деп аталатын табиғи қант алмастырғыш алғаш рет қайың ағашынан алынған. Ол бүгінгі күні сағыз және диабетиктерге арналған тағам өнімдерінде кең қолданылады. Финляндия XX ғасырдың ортасында қайың ксилитін өнеркәсіптік түрде өндіруді алғаш бастаған ел болды.
18. Скандинав және герман мифологиясында қайың көктем мен құнарлылықтың символы болған. Көктемді қарсы алу рәсімдерінде жас қайыңдар ленталармен безендіріліп, ауылды айналып шығу кезінде қолданылған. Бұл дәстүр бүгінгі күнге дейін кейбір елдердегі май ағашы рәсімінде сақталған.
19. Соңғы мұз дәуірі аяқталғаннан кейін Еуропаның жаңа бос жерлерін алғаш қоныстанған ағаштардың бірі — қайың. Шамамен 12 мың жыл бұрын мұздықтар шегінгеннен кейін дәл осы қайың мен қарағай бос аумақтарды игере бастады. Батпақтардағы тозаң қабаттары бұл тарихи процесті дәлелдейді.
20. Қайың көмірі — осы ағаштан алынатын ең сапалы ағаш көмірлерінің бірі. Оның тығыздығы жоғары болғандықтан, ол ұзақ жанады және көп жылу бөледі. Сондықтан ол ашық отта тағам дайындауда, әсіресе ет қуыруда жиі пайдаланылады.
21. Қайыңның арктикалық аймақтарда өсу қабілеті оның ерекше физиологиялық бейімделуіне байланысты. Ол қысқа вегетациялық кезеңде барлық өмірлік процестерін аяқтай алады. Ергежейлі қайың (Betula nana) небәрі 20–80 сантиметр биіктікке дейін өседі және тундраның кең аумақтарын жауып тұрады.
22. Қайың топырақтан атмосфераға суды көп мөлшерде буландыратын ағаштардың бірі. Жаздың ыстық күнінде бір үлкен ағаш жапырақтары арқылы 250 литрге дейін су буландыра алады. Бұл процесс транспирация деп аталады. Осы қасиет батпақты жерлерді құрғату үшін қайың отырғызуға мүмкіндік береді.
23. Қайың тоғайлары ерекше микроклимат қалыптастырады. Оның сирек тәждері күн сәулесін жұмсартып, жарық пен көлеңкенің ерекше үйлесімін жасайды. Сондықтан қайың ормандары орыс пейзаждық кескіндемесінде сүйікті тақырыптардың бірі болған. Қайың ормандары адамның көңіл күйіне де оң әсер ететіні ғылыми тұрғыда зерттеліп жатыр.

Қайың — биологиялық маңызы мен мәдени құндылығы бір-бірімен үйлесетін ерекше ағаш. Ғылыми зерттеулер бұл ағаштың жаңа қасиеттерін ашуды жалғастырып келеді. Бетулиннің медициналық мүмкіндіктері, қайың шырынының пайдалы қасиеттері және экологиялық рөлі бұл ағашты ерекше табиғи құбылысқа айналдырады. Еуразия халықтарының мәдениетінде қайыңның терең орны кездейсоқ емес — ол ғасырлар бойы адамдарды азықпен, материалмен және жылумен қамтамасыз еткен ағаш. Қайың ормандарын қорғау табиғатты сақтау ғана емес, сонымен қатар үлкен мәдени мұраны сақтаудың да маңызды бөлігі болып табылады.