Жансейіт Түймебаев туралы 31 қызықты мәліметтер

Қазақстан — тәуелсіз мемлекет ретінде тарихы небәрі бірнеше ондаған жылды қамтитын жас ел. Алайда осы қысқа уақыттың ішінде қазіргі қазақстандық мемлекеттіліктің бейнесін қалыптастырған мемлекет қайраткерлерінің, ғалымдардың және ұйымдастырушылардың тұтас буыны қалыптасты. Ұлттық білім, ғылым және мәдениет институттарының негізін қалаған тұлғалардың ішінде әкімшілік қабілетті терең интеллектуалдық деңгеймен ұштастырған адамдар ерекше орын алады. Жансейіт Түймебаев — білім мен ғылым саласындағы ең ықпалды қазақстандық мемлекет қайраткерлерінің бірі. Ол ұстаздық қызметтен бастап министр лауазымына дейінгі жолды жүріп өтіп, ұлттық ағарту жүйесінің дамуына елеулі үлес қосты. Оның өмірбаяны тәуелсіз Қазақстан тарихымен тығыз байланысты және қазіргі ұлттық бірегейлікті қалыптастыру жолындағы қоғамның жетістіктері мен қайшылықтарын көрсетеді. Төменде келтірілген деректер бұл тұлғаны мемлекет қайраткері, ғалым және қоғам қайраткері ретінде жан-жақты тануға мүмкіндік береді.

1. Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев 1954 жылғы 5 қаңтарда дүниеге келген. Ол жастық шағы КСРО-ның соңғы кезеңіне, ал кемел шағы Қазақстан тәуелсіздік алған кезеңге сәйкес келген буынның өкілі. Мұндай өмірбаяндық ерекшелік — кеңестік білім алып, посткеңестік кезеңде мемлекеттік қызметте жұмыс істеу — оның деңгейіндегі көптеген мемлекет қайраткерлеріне тән. Бұл жағдай олардың басқару стилінің өзіндік сипатын да түсіндіреді. Осы буын өкілдері кеңестік мұраны пайдалана отырып, бір мезгілде жаңа ұлттық институттарды қалыптастыру міндетін атқарды.
2. Түймебаев жоғары білімді әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінде алып, тарих мамандығы бойынша тәмамдады. Әл-Фараби атындағы университет елдің басты классикалық жоғары оқу орны болып саналады және қазақстандық зиялы қауым мен мемлекеттік басқару кадрларын даярлайтын маңызды орталықтардың бірі. Тарих факультетінде алған білім оның кейінгі ұлттық саясат пен мәдени даму мәселелеріндегі қызметіне теориялық негіз болды.
3. Университетті аяқтағаннан кейін Түймебаев академиялық бағытты таңдап, ұзақ уақыт бойы оқытушылық қызметпен айналысты. Жоғары білім беру жүйесінде жұмыс істеу оған саланың ішкі мәселелерін терең түсінуге мүмкіндік берді. Ол білім беру жүйесін шенеунік көзқарасымен емес, оқу процесіне тікелей қатысқан адам ретінде бағалай алды. Бұл тәжірибе кейін оның басқарушылық шешімдерінің ерекшелігін айқындады.
4. Түймебаев ғылыми диссертация қорғап, тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. Оның ғылыми зерттеулері Қазақстан тарихы мен мәдениеті мәселелеріне арналды. Бұл тақырыптар оның кейінгі кәсіби қызметінде де маңызды орын алып отырды. Ғылыми тәжірибе оған академиялық қауымдастық арасында бедел қалыптастырып, ғалымдармен мазмұнды пікір алмасуға мүмкіндік берді.
5. Түймебаев әкімшілік қызметтегі жолын Алматы облысының білім беру жүйесінде бастады. Ол аймақтық құрылымдарда бірқатар басшылық қызметтер атқарып, басқару тәжірибесін жинақтады. Дәл осы кезеңде ол қазақстандық білім беру жүйесінің нақты мәселелерін — оқулықтардың жетіспеушілігін, кадр тапшылығын және қала мен ауыл мектептері арасындағы теңсіздікті — терең түсінді. Мұндай практикалық басқару мектебі теориялық білімнен кем түспейтін тәжірибе болды.
6. 2004 жылы Жансейіт Түймебаев Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрі болып тағайындалды. Бұл лауазым оның мемлекеттік қызметтегі мансабының ең маңызды кезеңдерінің бірі болды. Ол министрлікті ұлттық білім беру жүйесін жаңғырту қарқынды жүріп жатқан кезеңде басқарды. Дәл осы уақытта Қазақстан әлемдік білім кеңістігіне белсенді түрде кіріге бастады.
7. Түймебаев министр болған кезеңдегі маңызды бағыттардың бірі — Қазақстанның 2010 жылы Болон процесіне қосылуы. Бұл қадам қазақстандық университеттердің «бакалавриат — магистратура — докторантура» атты үш сатылы жүйеге көшуін білдірді. Сонымен қатар қазақстандық дипломдардың халықаралық деңгейде танылуына мүмкіндік ашты. Еуропалық білім кеңістігіне интеграциялау күрделі ұйымдастырушылық жұмыстарды талап етті.
8. Түймебаевтың қатысуымен «Болашақ» мемлекеттік бағдарламасы белсенді дамыды. Бұл бағдарлама Қазақстан жастарына әлемнің жетекші университеттерінде білім алуға мүмкіндік беретін президенттік стипендиялар жүйесі болып табылады. Бағдарлама 1993 жылдан бастап жұмыс істегенімен, оның кезеңінде гранттар саны айтарлықтай артты. Нәтижесінде мыңдаған қазақстандық студент АҚШ, Ұлыбритания, Германия және басқа да елдерде білім алды.
9. Қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде білім беруді дамыту мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарының бірі болды. Үштілділік тұжырымдамасы Қазақстан қоғамының көпэтностық бірлігін сақтауға, қазақ тілінің мәртебесін нығайтуға және азаматтардың жаһандық экономикада бәсекеге қабілетті болуына бағытталды. Бұл саясатты жүзеге асыру педагог кадрларды кең көлемде даярлауды талап етті.
10. Түймебаевтың министрлік кезеңінде білім беруді дамытуға арналған мемлекеттік бағдарламалар жүзеге асырылды. Ел бойынша жаңа мектептер салу маңызды міндеттердің бірі болды. Әсіресе ауылдық жерлердегі білім беру инфрақұрылымын дамытуға ерекше көңіл бөлінді. «100 мектеп және 100 аурухана» бағдарламасы аясында жүздеген жаңа білім беру нысандары салынды.
11. Қазақ тілін қолдау және оның білім беру саласындағы қолданылу аясын кеңейту министрлік қызметінің маңызды бағыттарының бірі болды. Мемлекеттік тілде оқытудың үлесі арттырылды. Қазақ тіліндегі жаңа оқулықтар мен оқу бағдарламалары әзірленді. Сонымен қатар Түймебаев орыс тілінің ұлтаралық қатынас құралы ретіндегі маңызын сақтауды да атап өтті.
12. Түймебаевтың кезеңінде мектеп бітірушілердің білімін бағалау үшін бірыңғай ұлттық тестілеу жүйесі — ҰБТ — белсенді дамыды. Бұл жүйе мектеп түлектерінің білімін объективті бағалауға және жоғары оқу орындарына қабылдауды ашық жүргізуге бағытталды. ҰБТ енгізілуі жоғары оқу орындарына қабылдау кезіндегі сыбайлас жемқорлықты азайтуға ықпал етті. Сонымен қатар әртүрлі аймақтардан келген талапкерлер үшін тең мүмкіндіктер қалыптастырды.
13. Техникалық және кәсіптік білім беру жүйесін дамыту да маңызды бағыттардың бірі болды. Қазақстан өнеркәсібінің дамуына байланысты білікті жұмысшы кадрларға деген сұраныс арта түсті. Осыған байланысты кәсіптік колледждерді жаңғырту бағдарламалары іске асырылды. Көптеген оқу орындары жаңа құрал-жабдықтармен жабдықталды.
14. Түймебаев министр болған кезде Қазақстан білім саласында халықаралық ұйымдармен белсенді жұмыс істеді. ЮНЕСКО, ЭЫДҰ және Дүниежүзілік банкпен бірлескен жобалар жүзеге асырылды. Қазақстандық оқушылардың білім деңгейі халықаралық зерттеулер арқылы бағаланды. Олардың ішінде PISA және TIMSS сияқты зерттеулер маңызды орын алды.
15. Назарбаев Зияткерлік мектептерінің желісін дамыту да осы кезеңдегі маңызды бастамалардың бірі болды. Бұл мектептер дарынды балаларға арналған инновациялық білім беру мекемелері ретінде құрылды. Оларда жаратылыстану ғылымдары, ақпараттық технологиялар және шет тілдері тереңдетіліп оқытылады. Кейін бұл мектептердің тәжірибесі жалпы білім беру стандарттарын жаңартуға үлгі болды.
16. Министр қызметінен кейін Түймебаев Қазақстан Республикасының спорт және дене шынықтыру істері агенттігінің төрағасы болып тағайындалды. Бұл оның ұйымдастырушылық қабілетіне деген сенімді көрсетеді. Жаңа қызметінде ол спорт инфрақұрылымын дамыту және халықаралық жарыстарға дайындық жұмыстарымен айналысты.
17. Оның басшылығы кезінде Қазақстан 2011 жылғы қысқы Азия ойындарын өткізуге дайындалды. Бұл жарыс Азиядағы ең ірі спорттық оқиғалардың бірі болды. Мұндай халықаралық іс-шараны ұйымдастыру үлкен дайындықты талап етті. Қазақстан бұл жарысты жоғары деңгейде өткізе алды.
18. Түймебаев Қазақстан Республикасының бірқатар мемлекеттік наградаларымен марапатталған. Оның ішінде «Құрмет» ордені бар. Бұл награда мемлекет пен қоғамды дамытуға қосқан үлесі үшін беріледі. Мұндай марапаттар оның қызметінің ресми бағасын көрсетеді.
19. Түймебаев ұлттық тарих пен мәдени мұраны зерттеу мәселелеріне әрдайым қызығушылық танытып келеді. Ол тарихи зерттеулерді, музей ісін және мәдени ескерткіштерді қорғауды қолдау қажеттігін бірнеше рет атап өтті. Оның пікірінше, тарихи жады ұлттық бірегейліктің маңызды негізі болып табылады.
20. Оның педагогикалық көзқарасы бойынша сапалы білім — қоғамның әлеуметтік дамуы мен экономикалық өсуінің басты факторы. Ол адам капиталына салынған инвестициялар ұзақ мерзімді перспективада үлкен нәтиже береді деп есептеді. Сондықтан білім саласын қаржыландыруды арттыруды үнемі қолдап отырды.
21. Оның министрлік кезеңі білім беру жүйесіне ақпараттық технологиялардың белсенді енгізілуімен сәйкес келді. Қазақстан мектептерін компьютерлендіру бағдарламасы іске асырылды. Көптеген мектептер компьютер техникасымен жабдықталып, интернетке қосылды. Бұл жоба шалғай ауыл мектептерін де қамтыды.
22. Түймебаев Қазақстан тарихы, білім беру саясаты және ұлттық даму мәселелері бойынша ғылыми еңбектердің авторы және тең авторы болып табылады. Оның ғылыми жарияланымдары мемлекеттік басқару тәжірибесін теориялық тұрғыдан түсіндіруге бағытталған. Мұндай үйлесім практикалық әкімшілік тәжірибені ғылыми талдаумен байланыстырады.
23. Оның басшылығымен әлеуметтік жағдайы төмен отбасылардан шыққан дарынды балаларды қолдауға арналған бағдарламалар әзірленді. Бұл бағдарламалардың мақсаты — білім алуға тең мүмкіндік беру. Арнайы қорлар мен гранттар жүйесі кеңейтілді. Ол қаржылық кедергілер салдарынан таланттардың жоғалуы қоғам үшін үлкен шығын екенін атап өтті.
24. Мектепке дейінгі білім беру жүйесін дамыту да маңызды бағыттардың бірі болды. Қазақстанда ұзақ уақыт бойы балабақшамен қамту деңгейі жеткіліксіз болып келді. Жаңа балабақшалар салу және жекеменшік балабақшаларды қолдау бағдарламалары жүзеге асырылды. Зерттеулер мектепке дейінгі білімге салынған инвестицияның жоғары тиімді екенін көрсетеді.
25. Мұғалімдердің біліктілігін арттыру мәселесі Түймебаев қызметінің негізгі бағыттарының бірі болды. Білім беру сапасы ең алдымен мұғалімдердің кәсіби деңгейіне байланысты деп есептелді. Педагогтердің кәсіби даму орталықтары құрылды. Сонымен қатар жаңа аттестация жүйелері енгізілді.
26. Түймебаев ғылымды қаржыландыруды арттыру қажеттігін үнемі атап өтті. Шикізатқа тәуелді экономикаларда ғылым көбіне жеткілікті деңгейде бағаланбайды. Сондықтан ғылыми зерттеулерді гранттық қаржыландыру жүйесі дамытылды. Университеттер жанынан ғылыми зертханалар құру жұмыстары жүргізілді.
27. Білім беру жүйесін басқаруда Түймебаев орталықтандыру мен академиялық еркіндік арасындағы тепе-теңдікті сақтауға ұмтылды. Оның пікірінше, шамадан тыс орталықтандыру бастамаларды тежейді. Ал бақылаусыз еркіндік білім сапасының төмендеуіне әкелуі мүмкін. Сондықтан бұл екі қағидат арасындағы теңгерімді табу маңызды.
28. Түймебаев білім беру мәселелері бойынша халықаралық конференциялар мен форумдарға қатысып, Қазақстан атынан сөз сөйледі. Мұндай кездесулер Астана, Алматы және әлемнің көптеген қалаларында өтті. Бұл тәжірибе халықаралық білім реформалары туралы ақпарат алуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар Қазақстанның жетістіктерін әлемдік деңгейде таныстыруға жағдай жасады.
29. Қазақ тілін кирилл әліпбиінен латын графикасына көшіру мәселесі оның мемлекеттік қызметі кезеңінде белсенді талқыланды. Бұл өзгеріс білім беру жүйесіне тікелей әсер ететін маңызды мәселе болды. Жаңа оқулықтар дайындау, мұғалімдерді қайта даярлау және жазу стандарттарын қалыптастыру қажет болды. Бұл күрделі процесс мұқият жоспарлауды талап етті.
30. Түймебаевтың қызметі педагогикалық қауымдастық арасында әртүрлі бағаланады. Кейбіреулер оның реформаларын оң бағаласа, кейбіреулер өзгерістердің қарқынын сынға алды. Мұндай пікір алуандығы ірі реформалар кезеңінде жиі кездеседі. Себебі білім беру жүйесін өзгерту күрделі және ұзақ процесс.
31. Жансейіт Түймебаев қазіргі уақытта да Қазақстанның ғылыми және сараптамалық кеңістігінде маңызды тұлғалардың бірі болып қала береді. Ол білім беру саясаты және елдің даму мәселелері бойынша пікірталастарға қатысады. Оның тәжірибесі мемлекеттік басқару саласын зерттейтін мамандар үшін қызығушылық тудырады. Бұл өмірбаян академиялық қызмет пен мемлекеттік қызметтің өзара байланысының айқын мысалы болып табылады.

Жансейіт Түймебаев посткеңестік Қазақстандағы мемлекет қайраткерінің типтік бейнесін көрсетеді. Ол кеңестік білім дәстүрін бойына сіңіріп, сонымен қатар ұлттық тәуелсіздік пен әлемдік стандарттарға ұмтылған тұлға ретінде танылды. Оның Қазақстан білім беру жүйесінің дамуына қосқан үлесін біржақты бағалау қиын. Мұндай ауқымды реформалар әрқашан жаңа мүмкіндіктермен қатар жаңа мәселелерді де туындатады. Осындай тұлғалардың қызметін зерттеу жас мемлекеттердің өз институттарын қалай қалыптастыратынын түсінуге көмектеседі.