Микрораптор туралы 35 қызықты мәліметтер

Палеонтология ғылымы үнемі адамзаттың ежелгі тіршілік иелері қалай өмір сүргені және қандай көріністе болғаны туралы қалыптасқан түсініктерді өзгерте алатын жаңа жаңалықтар ұсынып келеді. Жойылып кеткен жануарлар топтарының ішінде динозаврлар ерекше орын алады – олардың ашылғанына екі ғасырға жуық уақыт өтсе де, олар зерттеушілерді әлі күнге дейін таңғалдыруын тоқтатқан жоқ. Әрбір жаңа қазба кейде бұрынғы ғылыми теорияларға күмән тудырып, ежелгі жорғалаушылардан қазіргі құстарға дейінгі эволюциялық жолды қайта қарастыруға мәжбүр етеді. Соңғы онжылдықтардағы ең сенсациялық жаңалықтардың бірі – XXI ғасырдың басында Қытайда табылған кішкентай қауырсынды динозавр микрораптор болды. Төрт қанатты бұл тіршілік иесі ғалымдардың алдына әлі күнге дейін қызу ғылыми пікірталастарға себеп болып отырған көптеген сұрақтарды қойды. Ол туралы отыз бес дерек бұл бор кезеңінің шағын жыртқышы қаншалықты ерекше әрі күрделі жануар болғанын түсінуге көмектеседі.

1. Микрораптор – Microraptor – шамамен 125–120 миллион жыл бұрын ерте бор дәуірінде өмір сүрген дромеозавридтер тобына жататын шағын қауырсынды динозаврлардың бір туысы. Бұл жануарлардың қалдықтары тек Қытайдың солтүстік-шығысындағы Ляонин провинциясынан табылған – бұл аймақ Жер шарындағы ең бай палеонтологиялық өңірлердің бірі болып саналады.
2. Туыстың атауы латын тілінен «кішкентай ұрлаушы» немесе «шағын жыртқыш» деп аударылады. Бұл атау жануардың шағын дене өлшемін де, сондай-ақ атақты велоцираптор да кіретін белсенді жыртқыш динозаврлар тобы – дромеозавридтерге жататынын да көрсетеді.
3. Микрораптордың дене ұзындығы шамамен 40–55 сантиметр болған, ал салмағы нақты үлгі мен түріне байланысты 150 грамнан 1000 грамға дейін жеткен. Өлшемі жағынан ол қазіргі қарғаға немесе шағын сауысқанға шамалас болған.
4. Туыстың ғылыми сипаттамасы 2003 жылы қытайлық палеонтолог Сюй Син мен оның әріптестері тарапынан жарияланды. Бұл жаңалық халықаралық ғылыми қауымдастықта үлкен сенсация тудырды, өйткені ол төрт қанатты динозаврлардың болғанын дәлелдейтін алғашқы сенімді айғақ болды.
5. Микрораптордың басты анатомиялық ерекшелігі – тек алдыңғы аяқтарында ғана емес, артқы аяқтарында да жақсы дамыған ұшу қауырсындарының болуы. Осылайша бұл жануардың төрт функционалды қанат тәрізді беті болған, мұндай құрылым қазіргі белгілі омыртқалылардың арасында тікелей ұқсастыққа ие емес.
6. Артқы аяқтардағы қауырсындар жіліншік пен табан сүйектерінің ұзын бөліктеріне бекіп, аэродинамикалық тұрғыдан маңызды көтергіш беті бар шынайы «қанат» түзген. Бұл қауырсындардың құрылымы қазіргі құстардың ұшу қауырсындарына толық сәйкес келеді – орталық өзегі бар және бір-біріне ілгектер арқылы байланысқан симметриялы талшықтардан тұрады.
7. Ғалымдар арасында микрораптордың төрт қанатын ұшу кезінде нақты қалай пайдаланғаны туралы әлі күнге дейін бірыңғай пікір жоқ. Кейбір зерттеушілер артқы аяқтар алдыңғы аяқтармен бір жазықтықта орналасып, бипланға ұқсас біртұтас көтергіш бет түзген деп санайды. Басқалары артқы қанаттар артқа және төмен қарай бағытталып, тандемдік қалықтау схемасын қалыптастырған деген болжам айтады.
8. Бірнеше тәуелсіз зерттеу топтары жүргізген компьютерлік аэродинамикалық модельдеу микрораптордың басқарылатын қалықтау ұшуына қабілетті болғанын көрсетті. Қанаттарын жайған кезде ол ағаштардың биіктігін бастапқы алаң ретінде пайдаланып, төмен бағытталған траекториямен айтарлықтай қашықтыққа ұша алған.
9. Микрораптор белсенді түрде қанат қағып ұша алды ма, әлде тек қалықтаумен шектелді ме деген сұрақ әлі де ашық күйінде қалып отыр. Иық буыны мен кеуде бұлшықеттерінің құрылысы белгілі бір қағу қозғалыстары болғанын меңзейді, бірақ бұл қозғалыстардың қуаты қазіргі ұшатын құстармен салыстырғанда әлдеқайда әлсіз болған болуы мүмкін.
10. Микрораптордың қауырсындары кейбір қазба үлгілерінде ерекше жақсы сақталған. Бұған Ляонин провинциясында жануарлардың жанартаулық күл астында көміліп қалуы себеп болған. Шөгінді жыныстардың жұқа қабаттары жұмсақ тіндер мен қауырсындарды іс жүзінде «консервациялап», палеонтологтарға әдетте миллиондаған жылдар ішінде жоғалып кететін нәзік құрылымдарды зерттеуге мүмкіндік берді.
11. 2012 жылы Мэтью Шевник жетекшілік еткен зерттеу тобы микрораптор қауырсындарындағы пигменттерге спектроскопиялық талдау жүргізді. Нәтижесінде қара түсті жылтыр қауырсындарға тән пигменттік құрылымдар – меланосомалардың болғаны анықталды.
12. Ғалымдардың пікірінше, микрораптор қауырсындарының жылтыр қара түсі бірнеше функция атқарған. Иридесцентті жылтыр қауырсындар жұптасу кезінде көрсетілім рөлін атқаруы мүмкін, ал жалпы қара түс орман жамылғысында белгілі бір камуфляж қамтамасыз еткен.
13. Микрораптордың тістері шағын, өткір және артқа қарай иілген болған. Бұл тайғақ олжаны ұстап алатын жыртқыштарға тән құрылым. Тістердің ұсақ тісті қырлары олжаны ұстап тұруға және жұтпас бұрын оның тіндерін ұсақтауға көмектескен.
14. Микрораптордың қоректену рационы бірнеше қазба үлгілерінің асқазанындағы қалдықтарды зерттеу арқылы анықталды. Әртүрлі үлгілерден балықтардың, шағын кесірткелердің, сүтқоректілердің және тіпті құстардың қалдықтары табылған – бұл жыртқыштың әмбебап қоректенгенін және түрлі экологиялық нишаларда аң аулай алғанын көрсетеді.
15. Бір үлгінің асқазанынан табылған толық қорытылмаған балық қалдықтары зерттеушілер үшін күтпеген жаңалық болды. Бұл дерек микрораптор тек ағаштарға өрмелеп қана қоймай, су айдындарының маңында да қорек таба алғанын, бәлкім таяз жағалауда балық аулағанын көрсетеді.
16. Артқы аяқтың екінші саусағындағы орақ тәрізді тырнақ – барлық дромеозавридтерге тән белгі – микрорапторда да болған. Әдетте бұл үлкейген иілген тырнақ шабуыл қаруы ретінде қарастырылады, бірақ төрт қанатты жыртқышта ол ағаш бұтақтарына ілініп өрмелеу үшін де пайдаланылған болуы мүмкін.
17. Кейбір мамандардың пікірінше, артқы аяқтардағы ұзын қауырсындар микрораптордың жерде еркін жүру қабілетін айтарлықтай шектеген. Жерге сүйретіліп кететін қауырсындар қозғалысты қиындатып, оңай зақымдануы мүмкін еді, бұл жануардың көбіне ағаштарда өмір сүргенін жанама түрде көрсетеді.
18. Ағаштарда өмір сүргені туралы болжам аяқ саусақтары мен тырнақтарының құрылысымен де расталады. Ұзын әрі сәл иілген саусақтар мен өткір ілгек тәрізді тырнақтар уақыттың көп бөлігін бұтақтарда өткізетін жануарларға тән – мұндай құрылым қазіргі көптеген ағашта тіршілік ететін құстар мен кесірткелерде де байқалады.
19. Микрораптор ерте бор дәуіріндегі Қытайдың қалың ормандарында өмір сүрген. Бұл ормандарда алғашқы гүлді өсімдіктер, қарапайым құстар, ұсақ сүтқоректілер және басқа динозаврлар тіршілік еткен. Сол кезеңдегі Ляонин экожүйесі ғылымда «Жэхол биотасы» деген атаумен белгілі және мезозой дәуірінің ең жақсы зерттелген фауналарының бірі саналады.
20. Басқа белгілі динозаврлар арасындағы микрораптордың ең жақын туыстары синорнитозавр мен скансориоптерикс болған. Олардың барлығы «төрт қанатты клад» деп аталатын топқа кіреді – бұл дромеозавридтерде артқы аяқтарда да ұшу қауырсындары дамыған.
21. Микрораптор сүйектерінің ішкі құрылымын гистологиялық әдіспен зерттеу оның өсу қарқынын анықтауға мүмкіндік берді. Сүйек тіндерінің құрылымы жас даралардың салыстырмалы түрде тез өскенін көрсетеді, бірақ ересек кезеңде өсу айтарлықтай баяулаған – бұл жорғалаушылар мен құстарға тән даму стратегияларының аралық түрі.
22. Микрораптордың көз ұялары бас сүйегінің өлшеміне қатысты өте үлкен болған, бұл оның көру қабілетінің жақсы дамығанын көрсетеді. Ұсақ жыртқыштардағы үлкен көздер көбінесе ымырт немесе түнгі белсенділікпен байланыстырылады, алайда кейбір ғалымдар бұл жағдайда үлкен көздер қалың орман астындағы әлсіз жарық жағдайына бейімделу болған деп санайды.
23. Microraptor туысына ресми түрде үш түр жатады – M. zhaoianus, M. gui және M. hanqingi. Олар негізінен сүйектердің өлшемдері мен пропорцияларындағы айырмашылықтар арқылы ажыратылады, бұл көптеген үлгілері бар туыстар үшін қалыпты құбылыс.
24. Сипатталған микрораптор үлгілерінің жалпы саны үш жүзден асады – мезозой динозавры үшін бұл өте үлкен көрсеткіш. Мұндай бай материал Ляониндегі қарқынды қазба жұмыстарының арқасында жиналған және бұл туыс ішіндегі өзгергіштікті статистикалық тұрғыдан зерттеуге мүмкіндік береді.
25. Микрораптор құстардың ұшуының эволюциясы туралы палеонтологиядағы ең ұзақ пікірталастардың бірінің ортасына айналды. Ағаштарда өмір сүрген төрт қанатты жыртқыштың табылуы ұшу алдымен қалықтаудан пайда болды деген «ағаштан төмен» гипотезасын қолдаушыларға жаңа дәлелдер берді.
26. Бұл гипотезаның қарсыластары құстардың ата-бабалары ұшуды жердегі жүгіріс пен секіру арқылы меңгерген болуы мүмкін дейді. Олардың пікірінше, микрораптор – эволюцияның жанама тармағы, яғни нағыз құстардың пайда болуына тікелей қатысы жоқ арнайы қалықтаушы жануар.
27. Микрораптордың құстардың шығу тегіне жақындығын дәлелдейтін маңызды белгілердің бірі – иық белдеуінің құрылысы. Оның бұғанасы бірігіп furcula деп аталатын «айыр сүйекті» түзген, бұл қазіргі құстардағы дәл сондай құрылымға ұқсас.
28. Микрораптордың қауырсын жамылғысы тек аяқтардағы ұшу қауырсындарымен шектелмеген. Денесінде контурлы қауырсындар, ал түбінде үлпілдек қауырсындар болған. Мұндай көпқабатты құрылым аэродинамикалық және жылу реттеу қызметтерін атқарған, бұл жануардың жылы қанды болғанының айғағы.
29. Микрораптордың құйрығы ұшында ұзын бағыттаушы қауырсындардан құралған ерекше «желпуіш» немесе «қалақша» болған. Бұл құрылым қалықтау кезінде руль қызметін атқарған және жұптасу кезінде көрсетілім рөлін де ойнауы мүмкін – қазіргі көптеген құстарда құйрық әшекейлері дәл осындай қызмет атқарады.
30. Микрораптордың табылуы құстар мен дромеозавридтердің ортақ ата-бабасының қандай болғаны туралы түсінікті қайта қарауға мәжбүр етті. Кейбір ғалымдардың пікірінше, төрт қанатты құрылым бастапқы күй болуы мүмкін, ал қазіргі құстар кейінгі эволюция барысында артқы аяқтарындағы қауырсындарын жоғалтқан.
31. Кейбір зерттеушілер микрораптордың төрт қанатын бір мезгілде емес, жағдайға байланысты әртүрлі пайдаланған болуы мүмкін деп болжайды. Ұшып көтерілу кезінде артқы аяқтар денеге жақын тартылып, ал қалықтау кезінде олар жазылып, жалпы көтергіш бетті үлкейткен болуы ықтимал.
32. Микрораптордың табылуы басқа геологиялық қабаттар мен аймақтардан да ұқсас төрт қанатты формаларды іздеуге түрткі болды. Соның нәтижесінде Испания мен Германияның бор қабаттарынан ұқсас жануарлар табылды, бұл төрт қанатты динозаврлардың мезозой дәуірінде кеңірек таралғанын көрсетеді.
33. Ляонин провинциясындағы қауырсынды динозаврлар, соның ішінде микрораптор, 1990–2000 жылдары заңсыз қазба саудасының нысанына айналды. Көптеген үлгілерді жергілікті тұрғындар заңсыз алып, қара нарықта коллекционерлерге сатты, бұл ғылыми құндылыққа айтарлықтай зиян келтірді – құжатсыз алынған қазбалар стратиграфиялық контекстін жоғалтады.
34. Мұндай шығындардың алдын алу үшін Қытай билігі палеонтологиялық ескерткіштерді қорғау туралы заңдарды қатайтып, барлық табылған үлгілерді мемлекетке міндетті түрде тапсыру тәртібін енгізді. Бұл шаралар нәтижесін берді – бүгінде Ляониннен табылған жаңа үлгілердің көпшілігі ғылыми мекемелерге толық құжаттарымен бірге жеткізіледі.
35. Микрораптор қазіргі мәдениетте де кеңінен танымал болды. Оның бейнелері ғылыми журналдардың мұқабаларында жарияланып, динозаврлар туралы деректі фильмдерде көрсетіледі және танымал ғылыми басылымдардағы көптеген иллюстрациялардың кейіпкеріне айналды. Бұл кішкентай жыртқыш мезозой дәуіріндегі тіршіліктің қаншалықты алуан түрлі және күтпеген болғанын көрсететін ең танымал символдардың біріне айналды.

Микрораптор XXI ғасырдың басындағы ең маңызды палеонтологиялық жаңалықтардың бірі болып қала береді – ол ғалымдардың динозаврлардан құстарға өтудің қалай жүргенін түсінуіне түбегейлі өзгеріс енгізді. Оның төрт қанаты, жылтыр қауырсын жамылғысы және әртүрлі қоректену тәсілдері эволюцияның көбінесе түзу жолмен жүрмейтінін, кейде қазіргі табиғатта тікелей баламасы жоқ формаларды да қалыптастыратынын көрсетеді. Ляонин мен Азияның басқа мезозойлық қабаттарындағы болашақ қазбалар бұл жануар туралы жаңа мәліметтер беруі мүмкін. Микрорапторды зерттеу динозаврлар мен құстар арасындағы шекара нақты сызық емес, керісінше бір-біріне өтетін кең эволюциялық аймақ екенін айқын көрсетеді. Әрбір жаңа қазба – Жердегі тіршілік тарихындағы ең ірі эволюциялық өзгерістердің бірін түсінуге жасалған тағы бір қадам.