Афина туралы 34 қызықты мәліметтер

Әлемдегі барлық қалалардың ішінде адамзат өркениетінің шынайы символына айналған ерекше орындар бар. Дәл осындай қалалар тұтас халықтар мен дәуірлердің тағдырын бойына сіңірген ғасырлар қойнауынан жеткен тарихты сақтайды. Афина – мәдениеті бүкіл батыс әлеміне орасан зор ықпал еткен планетаның ең ежелгі үздіксіз мекенделген қалаларының бірі. Осы жерде демократия, философия және театр – қазіргі қоғамды елестету қиын болған үш құбылыс дүниеге келді. Грекия астанасы әлі күнге дейін еуропалық өркениеттің бастауына жанасуды армандайтын миллиондаған туристер мен зерттеушілерді өзіне тартады. Төменде тіпті тәжірибелі саяхатшыны таң қалдыра алатын осы қала туралы ең таңғажайып деректер жинақталған.

1. Афина кемінде 3400 жылды қамтитын үздіксіз мекендеу тарихы бар әлемдегі ең ежелгі қалалардың бірі болып саналады. Акрополь төбесіндегі адамның болуының алғашқы іздері неолит дәуіріне – шамамен б.з.д. 4000 жылға жатады.
2. Қаланың атауы даналық құдайы Афинамен байланысты, ол ежелгі грек мифі бойынша Посейдонмен осы елді мекенге қамқорлық жасау құқығы үшін таласта жеңіске жеткен. Афина тұрғындарға бейбітшілік пен құнарлылықтың символы – зәйтүн ағашын сыйласа, ал оның қарсыласы үш ұшты найзамен жерді ұрып, тұзды бұлақ шығарған.
3. Дәл осы жерде әлем тарихында алғаш рет демократия идеясы жүзеге асырылды. Б.з.д. 508 жылы реформатор Клисфен еркін ер азаматтардың халық жиналыстарында – экклесияларда дауыс беру құқығын алған басқару жүйесін енгізді.
4. Афинаның Акрополі ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра нысаны ретінде танылып, жыл сайын шамамен 2,5 миллион қонақты қабылдайды. Биіктігі 156 метр болатын бұл жартасты қырат қала үстінде үстемдік етіп, оның кез келген нүктесінен дерлік көрінеді.
5. Акропольдің басты ғибадатханасы – Парфенон – б.з.д. 447-432 жылдар аралығында салынып, Афина Парфенос құдайына арналған. Таңқаларлығы, оның құрылымында дерлік түзу сызықтар жоқ: сәулетшілер Иктин мен Калликрат адам көруінің оптикалық иллюзияларын өтеу үшін әдейі кішігірім иілулерді қолданған.
6. Еуропалық драматургия дәл осы жерде дүниеге келді. Акропольдің етегінде орналасқан ежелгі грек Дионис театры әлемдегі алғашқы тас театр болып саналады және 17 000-ға дейін көрерменді сыйғызған.
7. Ұлы философтар Сократ, Платон және Аристотель дәл осы қалада өмір сүріп, шығармашылық еткен. Олардың ақыл-ой, мемлекет және этика туралы идеялары батысеуропалық философиялық дәстүрдің негізін қалады және бүгінгі күнге дейін өзекті болып қала береді.
8. Афина әлемге «академия» ұғымын берді – Платон б.з.д. 387 жылдар шамасында атақты мектебін негізін қалаған осылай аталатын тоғай болған. Бұл сөз әлем тілдерінің көпшілігіне берік еніп, бүгінде жоғары деңгейдегі оқу орындарын білдіреді.
9. Қалада планетаның кез келген басқа қаласына қарағанда көбірек – 148-ден астам театр сахнасы бар. Мәдени өмірдің мұндай қанықтығы гректердің драмалық өнерге деген ғасырлар бойы қалыптасқан сүйіспеншілігін көрсетеді.
10. Афинаның марафоны өз атауын аңызға айналған жүгіруші Фидиппидке қарыздар, ол б.з.д. 490 жылы Марафон шайқасы алаңынан қалаға дейін шамамен 40 шақырым жүгіріп, парсыларға қарсы жеңіс туралы хабарлаған көрінеді. Осы оқиғаны құрметтеу үшін 1896 жылы қазіргі заманғы алғашқы Олимпиада ойындарында марафондық жүгіру енгізілді.
11. Дәл грек астанасында 1896 жылы қазіргі дәуірдің алғашқы Олимпиада ойындары өтті. Арнайы олар үшін ақ пентелий мәрмәрымен толық қапталған «Панатинаикос» стадионы салынды – әлемдегі жалғыз осындай стадион.
12. Афинаның Ұлттық археологиялық мұражайы әлемдегі ең ірі ежелгі грек жәдігерлері коллекциясын сақтайды. Оның қазыналарының арасында – Генрих Шлиман 1876 жылы Микен қазбалары кезінде тапқан «Агамемнонның алтын маскасы» бар.
13. Афина өз монетасын – Афинаның символы үкі бейнеленген күміс тетрадрахманы шығарған алғашқы қала болды. Бұл монета Жерорта теңізінде соншалықты кең таралған, оны Испаниядан Ауғанстанға дейінгі қазбалардан табады.
14. Қаланың қазіргі көшелерінің астында көп метрлік мәдени қабат жатыр, сондықтан мұндағы кез келген құрылыс міндетті археологиялық қазбалармен байланысты. 1990 жылдары Афина метросын салу кезінде жұмысшылар мыңдаған жәдігерлер тапты, олардың бір бөлігі қазір станцияларда тікелей көрмеге қойылған.
15. Қала Парнита, Пентели, Гимет және Эгалео тауларымен қоршалған ойпата орналасқан. Мұндай рельеф шығарынды газдардың таралуын айтарлықтай қиындатып, ұзақ уақыт бойы тұмша – қала тұрғындары атауымен «нефос» деп аталатын – өткір мәселесін тудырды.
16. Биіктігі 277 метр болатын Афинаның Ликавитос төбесі қаланың ең биік нүктесі болып табылады және оның басында ХІХ ғасырдағы Әулие Георгий шіркеуі орналасқан. Оның шыңынан ашық ауа райында Сароника шығанағының аралдары, соның ішінде Эгина мен Саламин көрінеді.
17. Грекия астанасын б.з.д. 480 жылы парсы патшасы Ксеркс басып алған, содан кейін парсылар Акропольді өртеген. Дегенмен, небәрі бірнеше аптадан соң Афина флоты жаулап алушыларды Саламин шайқасында – әлем тарихындағы шешуші шайқастардың бірінде – талқандады.
18. «Идиот» сөзі ежелгі гректің «идиотес» сөзінен шыққан, ол қоғамдық өмірге бейжай қарап, саясатқа қатысудан жалтарған адамды білдірген. Демократиялық Афинада мұндай мінез-құлық ұят саналған.
19. Монастираки алаңы – қаланың ең қарбалас орындарының бірі – ежелгі Афина агорасының қираған үстінде тікелей орналасқан. «Агора» сөзі азаматтардың сауда жасап, саясатты талқылап және сот ісін жүргізген орталық алаңын білдірген.
20. Афина аймағындағы орташа температура жылына шамамен 18 градус Цельсийді құрайды. Жұмсақ жерорта теңіздік климаттың арқасында қала тұрғындары бос уақытының көп бөлігін ашық ауада – кафелерде, саябақтарда және базар алаңдарында өткізеді.
21. Афинаның Пирей порты Еуропадағы ең ірі жолаушылар порты және әлемдегі ең көп жүк тасымалданатын порттардың бірі болып табылады. Жыл сайын оның арқылы грек аралдарына және шет елдерге жөнелетін 20 миллионнан астам жолаушы өтеді.
22. «Каллимармаро» – «ең әдемі мәрмәр» деп те аталатын «Панатинаикос» стадионы – б.з.д. ІV ғасырда Панафиней ойындары үшін салынған. Оны 1895 жылы қайта жаңарту грек меценаты Георгиос Авероффқа қазіргі еуромен бірнеше миллионға тең сомаға түскен.
23. Грекия астанасының аумағында 148 ресми түрде танылған ежелгі ескерткіш және 40-тан астам ірі мұражай орналасқан. Шаршы шақырымға шаққандағы мәдени мұраның тығыздығы бойынша бұл мегаполистің Еуропада теңдесі жоқ.
24. Афина әлемге «политика» сөзін берді – гректің «полис», яғни «қала-мемлекет» сөзінен шыққан. Полисті басқару еркін азамат үшін ең жоғары іс саналған, сондықтан антикалық саяси ой мұнда бұрын-соңды болмаған гүлденуге жеткен.
25. Акропольдің ғибадатханаларының бірі – Эрехтейон – колонналарды қыздардың мүсіндік фигуралары алмастырған кариатид портигімен танымал. Алты түпнұсқа мүсіннің бесеуі Афина Акрополь мұражайында сақталса, алтыншысы Лондондағы Британ мұражайында орналасқан.
26. Сократтың атақты түрмесі – Филопаппу төбесі жанындағы шағын үңгір – бүгінгі күнге дейін сақталған. Аңыз бойынша, дәл осы жерде ұлы философ б.з.д. 399 жылы жазаланар алдындағы соңғы күндерін өткізіп, улы меңдуанадан у ішкен.
27. Афинаның «Пниккасы», немесе Пникс – халық жиналыстары өткен төбе – бір уақытта 10 000-ға дейін азаматты сыйғызған. Шешендер «бема» деп аталатын – своеобраз трибуна қызметін атқарған жалпақ тастан сөйлеген.
28. Акропольдің солтүстік беткейіне жапсарлас Плака ауданы қаланың ең ежелгі тұрғын кварталы болып табылады. Оның тар төселген көшелері мен көк жақтаулы дәстүрлі үйлері ХІХ ғасырдағы грек астанасының атмосферасын сақтаған.
29. 1837 жылы негізі қаланған Афина университеті осман үстемдігінен азат етілгеннен кейін елдегі алғашқы жоғары оқу орны болды. Панепистимиу көшесіндегі оның негізгі ғимараты бавариялық сәулетші Ханс Кристиан Хансен тарапынан салынып, неоклассикалық сәулеттің үлгісі ретінде танылған.
30. Белгісіз Сарбаз Мавзолейі алдындағы құрметті президенттік караулды ауыстыру рәсімі – қаланың ең көрікті салтанаттарының бірі. Эвзондар – элиталық полктің сарбаздары – дәстүрлі киімдерде: ақ плиссирленген «фустанелла» юбкаларында, қызыл «фес» бас киімдерінде және үлкен помпонды аяқ киімдерде қызмет етеді.
31. Афинаның шығысындағы Гимет тауы ежелден тимьян балымен танымал, ол антика дәуірінде-ақ Жерорта теңізіндегі ең үздігі саналған. Аристотель өз еңбектерінде оның емдік қасиеттері мен бірегей хош иісін ерекше атап өткен.
32. Үлкен Афина аймағының тұрғындарының саны 3,7 миллионнан асады, бұл Грекияның жалпы халқының шамамен үштен бірін құрайды. Бір жерде адамдардың мұндай шоғырлануы астана мен провинция арасындағы экономикалық дамудағы айтарлықтай алшақтықты тудырады.
33. Ежелгі гректің «энтузиазм» сөзі әдеби түрде «құдаймен одержим болу» дегенді білдірген. Дәл Афинада бұл ұғым адамды жоғарғы күштермен байланыстыратын шығармашылық шабыт күйі ретінде философиялық мағынаға ие болды.
34. 1955 жылдан бастап жыл сайын өткізілетін Афина фестивалі Герод Аттика одеонының ашық сахнасына әлемнің үздік музыканттарын, хореографтарын және театр режиссерлерін жинайды. Біздің дәуіріміздің ІІ ғасырындағы бұл антикалық амфитеатр 5000 көрерменді сыйғызады және көптеген қазіргі заманғы концерт залдары қызғана алатын акустикаға ие.

Афина – жай ғана қала емес, беттерін ашық аспан астында тікелей оқуға болатын әлемдік өркениеттің тірі оқулығы. Грекия астанасының ғасырлар бойы қалыптасқан мұрасы бүкіл адамзаттың ғылымын, өнерін және саяси ойын әлі де қоректендіріп, бір халықтың бір жерде қаншалықты ұлы нәрсе жасай алатынын еске салады. Осы қалаға сапар тарихты қабылдауды өзгертеді: демократия немесе философиялық диалог сияқты абстрактілі ұғымдар нақты мекенжайлар мен пішіндерге ие болады. Афина қазіргі заманға мыңжылдықтар призмасы арқылы қарауды және өткеннен бүгінгі ең өзекті сұрақтарға жауап табуды үйретеді. Мүмкін, дәл осы себепті бұл ежелгі қала ХХІ ғасырда да таңғажайып тірі және сұранысқа ие болып қала береді.