Гвинея туралы 27 қызықты мәліметтер

Батыс Африка — әлемнің ең өзіндік әрі көпшілікке онша таныс емес аймақтарының бірі. Мұнда көне мәдени дәстүрлер орасан табиғи байлықтармен және қазіргі заманның өткір әлеуметтік қайшылықтарымен қатар өмір сүреді. Бұл өңірдегі мемлекеттер көбіне Африканың танымал елдерінің көлеңкесінде қалып қояды, дегенмен олардың тарихы мен географиясы ерекше назар аударуға әбден лайық. Атлант мұхиты жағалауында орналасқан Гвинея — дәл осындай назардан тыс қалып жүрген мемлекеттердің бірі. Пайдалы қазбалардың алып қорына, бірегей экожүйелерге және бай мәдени мұраға ие бола тұра, бұл ел әлемдегі ең кедей мемлекеттердің қатарына кіреді. Табиғи байлық пен кедейліктің, табиғи сұлулық пен саяси тұрақсыздықтың осындай парадоксалды үйлесімін түсіну үшін төмендегі деректер көмектеседі.

1. Мемлекеттің ресми атауы — Гвинея Республикасы. Бұл атау Африка картасын жақсы білмейтін адамдар арасында жиі шатасу тудырады. Себебі құрлықта ұқсас атауы бар төрт мемлекет бар: Гвинея, Гвинея-Бисау, Экваторлық Гвинея және Тынық мұхиты аймағындағы Папуа — Жаңа Гвинея. Сондықтан шатастырмау үшін бұл елді көбіне астанасының атымен «Гвинея-Конакри» деп атайды.
2. Елдің аумағы шамамен 245 860 шаршы километрді құрайды, бұл Ұлыбританияның аумағымен шамалас. Халқының саны 13 миллионнан асады, тұрғындардың басым бөлігі жағалау және орталық өңірлерде шоғырланған. Халық тығыздығы аймақтарға қарай қатты өзгереді — халық тығыз орналасқан жағалаудан бастап оңтүстік-шығыстағы сирек қоныстанған орманды аумақтарға дейін.
3. Елдің астанасы әрі ең ірі қаласы — Конакри — Калум түбегінде және Атлант мұхитындағы Лос аралдарының маңында орналасқан. Түбектегі орналасу көлік жүйесіне айтарлықтай қиындық туғызады. Астананы материкпен байланыстыратын жалғыз жол жиі кептелістерге толы. Кейбір бағалаулар бойынша, Конакри әлемдегі жол қозғалысы ең қиын қалалардың бірі болып саналады.
4. Гвинеяда әлемдегі ең ірі барланған боксит қоры бар. Боксит — алюминий өндіруге пайдаланылатын негізгі кен. Әртүрлі бағалаулар бойынша, әлемдік боксит қорының үштен бірінен жартысына дейін осы елде орналасқан. Парадокс мынада: алюминий өнеркәсібі үшін стратегиялық шикізатты бақылайтын мемлекет әлемдегі ең кедей елдердің қатарында қалып отыр.
5. Бокситтен бөлек, елдің жер қойнауында темір кені, алтын, алмас және уранның едәуір қорлары бар. Елдің оңтүстік-шығысындағы Симанду тау жотасы әлемдегі игерілмеген ең ірі темір кен орындарының бірі болып саналады. Бұл кен орнын игеру әлемдік металлургиялық шикізат нарығына айтарлықтай әсер етуі мүмкін. Осы кен орнын игеру құқығы үшін халықаралық корпорациялар арасындағы бәсеке ондаған жыл бойы сыбайлас жемқорлыққа қатысты жанжалдармен бірге жүріп келеді.
6. Гвинея Франциядан тәуелсіздігін 1958 жылдың 2 қазанында жариялады. Ол Африкадағы француз отарларының ішінде бірінші болып толық егемендікке қол жеткізген мемлекет болды. Президент Секу Туре Шарль де Голль ұсынған Француз қауымдастығы құрамындағы автономия мәртебесінен бас тартып, толық тәуелсіздікті таңдады. Бұған жауап ретінде Франция елден әкімшілік ғимараттардағы жиһазды, телефон сымдарын, тіпті ауруханалардағы дәрі-дәрмектерді алып кеткен.
7. Секу Туре елді 1984 жылы қайтыс болғанға дейін 26 жыл бойы авторитарлық тәсілмен басқарды. Бұл кезең жаппай репрессиялармен және жеке басқа табынумен ерекшеленді. Ол қайтыс болғаннан кейін бірнеше сағат өткен соң әскери төңкеріс болып, бір партиялық жүйе аяқталды. Дегенмен әскери күштердің саясатқа араласу дәстүрі елде сақталып қалды, сондықтан 2008 және 2021 жылдары тағы да төңкерістер болды.
8. Гвинея — Африкадағы ең ірі этностардың бірі саналатын фульбе халқының тарихи отандарының бірі. Фульбе халқы дәстүрлі түрде мал шаруашылығымен айналысқан және Сахель мен Батыс Африканың кең аумағында — Сенегалдан Камерунға дейін таралған. Дегенмен олардың ең ірі қауымдарының бірі дәл Гвинеяда орналасқан. Елдің орталығындағы Фута-Джаллон үстірті фульбе өркениетінің мәдени және рухани орталығы болып саналады.
9. Фута-Джаллон үстірті тек мәдени тұрғыдан ғана емес, географиялық тұрғыдан да маңызды. Оны жиі «Батыс Африканың су мұнарасы» деп атайды. Себебі дәл осы жерде Нигер, Сенегал және Гамбия сияқты ірі өзендер бастау алады. Бұл үстірттің экологиялық жағдайы бірнеше мемлекеттегі миллиондаған адамның сумен қамтамасыз етілуіне әсер етеді.
10. Африкадағы ұзындығы бойынша үшінші өзен — Нигер — дәл Гвинея аумағындағы Фута-Джаллон тауларынан бастау алады. Оның бастауы Атлант мұхитынан небәрі 240 километр қашықтықта орналасқан. Алайда өзен алдымен солтүстік-шығысқа қарай, мұхиттан алшақ бағытта ағып, кейін оңтүстікке қарай бұрылып, Мали, Нигер және Нигерия арқылы үлкен доға жасап өтеді. Бұл ерекшелік ұзақ уақыт бойы еуропалық географтарды шатастырып келген.
11. Гвинеяның оңтүстік аймақтарын қалың тропикалық ормандар алып жатыр. Олар планетадағы биологиялық әртүрлілігі ең жоғары экожүйелердің біріне жатады. Бұл жерде шимпанзелер, батыс гориллалары, ергежейлі бегемоттар және жүздеген құс түрлері мекендейді. Олардың көпшілігі Батыс Африкаға ғана тән эндемиктер.
12. Гвинея жылдық жауын-шашын мөлшері ең көп елдердің қатарына жатады. Конакри маңындағы жағалауда жылына шамамен 4000–4500 миллиметр жауын-шашын түседі. Бұл көптеген еуропалық астаналардағы көрсеткіштен үш есе көп. Мамырдан қазанға дейін созылатын жаңбырлы маусым қала инфрақұрылымы мен жол жүйесі үшін үлкен сынаққа айналады.
13. 2013–2016 жылдары болған Эбола індетінің алғашқы жағдайлары дәл осы елде тіркелген. Бұл кейіннен тарихтағы ең ірі індеттердің біріне айналды. Эпидемия Батыс Африканың үш елінде 11 мыңнан астам адамның өмірін қиды. Әлсіз медициналық жүйе жағдайында аурумен күресу тәжірибесі Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының эпидемияларға қарсы әрекет ету тәсілін өзгертуге ықпал етті.
14. Гвинея халықтарының дәстүрлі музыкасы джаз, блюз және қазіргі батыс поп-музыкасының дамуына зор әсер етті. Құл саудасы арқылы Батыс Африканың музыкалық дәстүрлері Америкаға жетіп, афроамерикалық музыка мәдениетінің негізіне айналды. Мандинка халқының кәсіби әнші-жыршылары — джелли — осы ауызша музыкалық дәстүрді бүгінге дейін сақтап келеді.
15. Балафон — Мандэ халықтарының дәстүрлі ксилофоны — қазіргі Гвинея аумағын қамтитын өңірден шыққан. Ағаш тақтайшалардан және асқабақ резонаторларынан тұратын бұл аспап Африкадағы ең көне музыкалық құралдардың бірі болып саналады. Ол туралы XIII ғасырдағы «Сундиата» эпосында да айтылған.
16. Гвинея халқының шамамен 85 пайызы ислам дінін ұстанады. Ислам бұл аймаққа XI ғасырдан бастап Сахель арқылы өтетін сауда жолдары арқылы тараған. Дегенмен дәстүрлі жергілікті наным-сенімдердің кейбір элементтері бүгінге дейін сақталған. Соған қарамастан мемлекет ресми түрде зайырлы болып саналады және дін бостандығы конституциямен бекітілген.
17. Гвинеяның ұлттық балеті — «Балле Африкэн» — 1958 жылы құрылған және Африкадағы ең танымал би ұжымдарының бірі болып табылады. Бұл ансамбль дәстүрлі билерді сақтау және насихаттау мақсатында құрылған. Ол көптеген елдерде гастрольдік сапарлар жасап, Батыс Африка мәдениетін әлемге танытты.
18. Кола жаңғағы — Cola nitida ағашының жемісі — ғасырлар бойы транссахаралық сауданың маңызды тауары болды. Оның құрамында кофеин мен теобромин бар және ол сергітетін әсер береді. Бұл жаңғақ дәстүрлі түрде діни рәсімдерде және келіссөздер кезінде қолданылады. Дәл осы жаңғақтың алкалоидтары «Кока-Кола» сусынының алғашқы рецептурасына негіз болған.
19. Батыс Африканың жағалауын шайып жатқан Гвинея шығанағы өз атауын көптеген мемлекеттерге берген. Алайда Гвинеяның өзі бұл шығанаққа емес, тікелей Атлант мұхитына шығады. Бұл географиялық атаулардағы шатасу еуропалық отарлық картографияның ретсіз логикасын көрсетеді.
20. Ел экономикасы негізінен ауыл шаруашылығына тәуелді. Жұмысқа қабілетті халықтың шамамен 65 пайызы ауыл шаруашылығында еңбек етеді. Негізгі дақылдар — күріш, маниок, банан, кофе және жержаңғақ. Күріш көптеген отбасылардың негізгі тағамы болып табылады.
21. Гвинеядағы білім беру жүйесі Батыс Африкадағы ең әлсіз жүйелердің бірі болып саналады. Ересек халықтың сауаттылық деңгейі әртүрлі есептеу әдістеріне байланысты шамамен 30–45 пайыз аралығында. Қала мен ауыл арасындағы білімге қолжетімділік айырмашылығы айтарлықтай.
22. Гвинея халықтарының маскалары мен ритуалдық мүсіндері ХХ ғасырдың басында батыс өнер әлемінде үлкен танымалдыққа ие болды. Осындай өнер туындылары Пабло Пикассо және басқа кубист суретшілерге шабыт беріп, еуропалық кескіндемеде үлкен өзгерістерге әкелді.
23. Конакриде жыл сайын ақпан айында өтетін карнавал Батыс Африкадағы ең әсерлі мерекелердің бірі болып саналады. Мұсылман халқы басым болғанына қарамастан, бұл дәстүр түрлі мәдени ықпалдардың араласуы нәтижесінде қалыптасқан. Карнавал шеруіне елдегі барлық этностардың өкілдері қатысады.
24. Гвинея алты мемлекетпен шектеседі: Сенегал, Гвинея-Бисау, Мали, Кот-д’Ивуар, Либерия және Сьерра-Леоне. Мұндай географиялық орналасу елді аймақтық сауда үшін маңызды транзиттік жолға айналдырады. Сонымен қатар көрші елдердегі тұрақсыздықтың әсер ету қаупін де арттырады.
25. Фута-Джаллон үстіртіндегі Салала сарқырамасы және Далаба аймағындағы жартасты шатқалдар Гвинеяға келген аз ғана туристерді тартады. Туристік инфрақұрылым өте әлсіз дамыған, ал саяси тұрақсыздық көптеген саяхатшыларды қорқытады.
26. Конакридегі Гамаль Абдель Насер атындағы университет 1962 жылы құрылған. Ол Батыс Африкадағы постколониялық кезеңдегі алғашқы жоғары оқу орындарының бірі болды. Университет елдің ұлттық кадрларын даярлайтын негізгі білім орталығы болып қала береді.
27. Гвинеяның адам даму индексі жаһандық рейтингтің төменгі бөлігінде орналасады. Ел БҰҰ есептерінде қамтылған шамамен 190 мемлекет арасында соңғы орындардың бірін алады. Балалар өлімі, босану кезіндегі ана өлімі және безгек ауруының таралуы көптеген елдерде әлдеқашан төмендеген деңгейден әлдеқайда жоғары.

Гвинеяның тарихы мен қазіргі жағдайы табиғи ресурстардың мол болуы халықтың әл-ауқатының автоматты түрде жоғары болуын қамтамасыз етпейтінін көрсетеді. Мемлекеттің минералдық, ауыл шаруашылық, мәдени және демографиялық әлеуеті өте үлкен. Бірақ бұл әлеует әлі толық іске асқан жоқ. Халықтың жас әрі көп болуы болашақта өзгерістердің негізін құра алады. Әлемдік экономикада боксит пен сирек металдарға сұраныс артқан сайын Гвинеяға халықаралық қызығушылық та өседі. Осы ресурстардың кімнің мүддесіне қызмет ететіні елдің болашағын айқындайтын басты факторлардың бірі болмақ.