Абай Құнанбаев туралы 18 қызықты мәліметтер

Әр халықтың әдебиеті сол ұлттың мәдени негізі мен рухани болмысының іргетасына айналған ақындардың есімдерін мәңгіге сақтайды. Мұндай шығармашылар тек өз заманынан сөйлеп қана қоймай, кез келген дәуірде адамзатты толғандыратын мәңгілік сұрақтарға да үн қосады. Қазақ әдебиеті дәл осындай ауқымды тұлғаны — мыслитель, ақын және ағартушыны — дүниеге әкелді, оның мұрасы бүгін де тірі және өзекті болып қала береді. Абай Құнанбаев өз халқының мәдениетінде Пушкиннің орыс әдебиетіндегі немесе Шекспирдің ағылшын әдебиетіндегі орнымен теңдес мәртебеге ие. Оның өлеңдері, поэмалары және философиялық эсселері бір жарым ғасыр бойы қазақ ойын нәрлендіріп, миллиондаған адам үшін адамгершілік маяғы болып келеді. Төменде осы ұлы адамды оның тұлғасының барлық күрделілігі мен көпқырлылығымен танып-білуге мүмкіндік беретін он сегіз факт жинақталған.

1. Ақынның нағыз аты Ибрагим болған, алайда әжесі Зере қойған Абай деген жылы лақап атау өмір бойы оның серігіне айналды және тарихқа да дәл осы есіммен кірді. «Абай» сөзі қазақша «зейінді», «сақ», «зерек» деген мағынаны білдіреді — бұл қасиеттер шынында да оның мінезінің айқындаушы белгілеріне айналды. Әжесі баланың бойындағы ерекше байқағыштық пен тереңдікті, яғни оны құрдастарынан ерекшелендіретін сипаттарды ерте таныды.
2. Абай 1845 жылдың 10 тамызында Семей облысының Шыңғыс тауларында, Жидебай деген жерде дүниеге келді. Қазақстан даласының осы қатал да сұлу өлкесі оның дүниетанымы мен поэтикалық бейнелер жүйесіне терең із қалдырды. Туған жердің табиғаты ойшылдың лирикасында үнемі қатысып отырады — ішкі толғаныстары мен ойларының тірі куәгері ретінде.
3. Ақынның әкесі Құнанбай Өскенбаев ықпалды би болды — дала судьясы және Тобықты руының ақсақалы. Оның аймақтағы беделі сонша зор еді, орыс әкімшілігі де маңызды мәселелерді шешу кезінде оның пікірімен санасатын. Дәл осы әкесінің билік жүргізетін және күрделі мінезі Абай үшін бір жағынан ерік-жігер үлгісіне, екінші жағынан терең адамгершілік толғаныстарға себеп болды.
4. Болашақ ағартушы бастауыш білімді Семейдегі молла Ахмет-Риза медресесінде алды, онда арабша және парсыша тіл үйреніп, шығыс поэзиясын игерді. Сонымен қатар әкесі оны орыс мектебіне де берді — мақсаты ұлына патшалық билікпен қарым-қатынаста қажетті практикалық білім беру еді. Мұндай қос білім шығыс және батыс мәдениеттерін бір мезгілде терең ұғынуға қабілетті тұлғаны қалыптастыру үшін бірегей іргетас болды.
5. Абай арабша, парсыша және орысша еркін сөйледі, бұл оған дүниежүзілік әдебиеттің қазынасына тікелей, түпнұсқадан жол ашты. Ол Пушкинді, Лермонтовты және Гётені оқыды, олардың шығармаларын қазақ тіліне аударып, бұл мәтіндерді өз халқының игілігіне айналдырды. Ақынның аудармалары механикалық жеткізумен емес, шығармашылық қайта пайымдаумен ерекшеленді — ол түпнұсқаның рухын сақтай отырып, қазақ сөзінің жаңдылығын да жоғалтпады.
6. Ақынның аударма жетістіктері арасында Пушкин шығармаларының қазақша нұсқалары ерекше орын алады. «Евгений Онегин» романынан Татьянаның Онегинге жазған хатының аудармасы қазақтың поэтикалық дәстүріне сонша органикалық кірігіп кетті, бұл өлең дербес лирикалық шедеврге айналып, күні бүгінге дейін халық әні ретінде айтылады. Екі мәдениеттің бір мәтінде осылайша тоғысуы ұлы ағартушының аударма дарынының сиректігін дәлелдейді.
7. Абай тек өлең жазып қана қоймай, музыка да шығарды — ол күні бүгінге дейін орындалып келе жатқан жиырмадан астам әуеннің авторы. Оның әндері қазақтың музыкалық өнерінің тірі дәстүріне органикалық кірігіп кетті, сондықтан көп адам оларды ұзақ уақыт бойы нақты бір адамның авторлығын білмей халықтық деп қабылдап келді. Авторлық шығармашылықтың халықтық стихияда осылайша еріп кетуі — шынайы мойындалудың аса сирек куәлігі.
8. Ойшылдың философиялық мұрасының шыңы «Қара сөздер» болды — «Сөз кітабы» деген атпен де белгілі қырық бес прозалық эсседен тұратын цикл. Өмірінің соңғы жылдарында жазылған бұл мәтіндер адамгершілік, білім, әділдік, жалқаулық, надандық және адамның арналымы тақырыптарын қамтиды. Ойдың тереңдігі мен көркемдік күші жағынан «Сөздер» әлемдік философиялық прозаның үздік үлгілерімен теңдес.
9. Ақын өмірі бойы шығармаларын ешқашан жарияламады және бұдан принципті түрде бас тартты. Қолжазбалар жақын шәкірттері арасында таратылып, қолдан-қолға жазылып, ауызша дәстүрмен ұрпақтан ұрпаққа жеткізілді. Алғашқы өлеңдер жинағы авторының қайтыс болуынан кейін ғана — 1909 жылы — досы, Петербург ғалымы және қоғам қайраткері Әлихан Бөкейхановтың күш-жігері арқасында жарық көрді.
10. Абай ағарту ісінің қайратты жақтаушысы болды және қазақ жастарының орыс тілін меңгеруінің қажеттілігін нық дәлелдеді. Өзінің рухани тамырларынан қол үзбей-ақ, ол білімді халықтың надандық пен әлеуметтік әділетсіздіктен азат болуының жалғыз сенімді жолы ретінде бағалады. «Қара сөздердің» бірінде ақын: көршілес халықтың тілін білу үлкен дүниеге есік ашады, — деп тікелей жазды.
11. Ойшылдың жеке өмірі оңай болмады — өз заманының салты бойынша ол үш рет үйленді. Алайда замандастарының куәлігіне қарағанда, шынайы рухани жақындық оны бірнеше бала сыйлаған алғашқы зайыбы Дильдамен байланыстырды. Ұлдарының қайтыс болуын қоса алғандағы отбасылық қайғылар ақынның кеш лирикасында терең із қалдырып, оны қайғы мен жалғыздық мотивтеріне толтырды.
12. Балаларынан айырылу трагедиясы ақынды рухани да, жан-тәні де сындырды. 1895 жылы оның ұлы Әбдірахман қайтыс болды, ал көп ұзамай әкесінің әдеби қабілетін мұраға алған дарынды жас жігіт — тағы бір ұлы Мағауия да дүниеден озды. Бұл жоғалтулар Абайды сонша сарсытты, өзі қайтыс болардан аз бұрын ол тарихта қалған атышулы сөзді айтты: «Енді өмір сүргім келмейді».
13. Ақын 1904 жылдың 6 шілдесінде қайтыс болып, туған жері — Жидебай қонысына жерленді. Оның мазары бүгін де Қазақстанның әр түкпірі мен басқа елдерден жиналатын жанашырлардың зиярат орнына айналған. Ұлы ағартушының туған жеріндегі мемориалдық кешен кеңес дәуірінде салтанатты түрде ашылып, кейін бірнеше рет кеңейтілді.
14. Кеңес өкіметі тұсында ойшылдың мұрасы ресми түрде мойындалып, белсенді насихатталды, алайда дәуірдің идеологиялық бағдарлары аясында жиі бұрмаланды. Абайды ең алдымен феодалдық құрылысты әшкерелеуші және революциялық сананың ізашары ретінде таныстырып, оның дүниетанымындағы діни және дәстүршілдік қырларды қасақана көлеңкелеп тастады. Оның мәтіндерін шынайы, көпөлшемді оқу Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін ғана мүмкін болды.
15. Ұлы ақынның есімін елдің ірі қаласы — Алматы өзінің орталық даңғылына берген, ал ағартушының бейнесі қазақстандық банкноттарда бекіген. Оның атымен Қазақстанның ондаған қалаларындағы және шетелдердегі университеттер, театрлар, кітапханалар мен алаңдар аталады. Мұндай ауқымдағы есте қалдыру осы адамның ұлттық санадағы орнын дәлелдей түседі.
16. Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» романы — екі томдық монументалды эпопея — бүкіл дүние жүзіндегі оқырмандарды қазақ ақынының бейнесімен таныстырды. Шығарма ондаған тілге аударылып, 1959 жылы Лениндік сыйлыққа ие болды. Осы романның арқасында Абай Қазақстаннан алыс жерлерде де — Ресейде, Еуропада, Азияда және басқа материктерде — танымал тұлғаға айналды.
17. Ақынның философиясы ислам рухани дәстүрінің, шығыс даналығының және еуропалық рационализмнің синтезіне негізделді. Ол бұл дәстүрлерді бір-біріне қарсы қоймай, олардың әрқайсысынан қазақ қоғамының өмірі мен дамуына жарамды ғаламдық ақиқаттың дәнін іздеді. Дүниежүзілік мәдениеттерге деген мұндай кең және алаламайтын көзқарас XIX ғасырдың екінші жартысындағы дала зиялысы үшін өте сирек құбылыс болды.
18. 2020 жылы, Қазақстанда ақынның 175 жылдық мерейтойы құрметіне Абай жылы деп жарияланған кезде, ағартушының есімі күтпеген мән-жайда бүкіл дүниежүзіне жаңғырды. Алматыдағы наразылық акцияларына қатысушылар аттас алаңдағы ақын ескерткішінің жанына жиналып, бұл орынды азаматтық пікір-сезімді білдірудің символына айналдырды. Осылайша бір жарым ғасыр бұрын өмір сүрген адамның есімі өз елінің тірі қоғамдық өмірінің ортасына қайтадан оралды.

Абай Құнанбаев өз заманынан озып туып, халқы алда кездестіретін көптеген сынақтарды болжап білген ойшылдың сирек бір үлгісін көрсетті. Оның шығармашылық мұрасы әрбір жаңа ұрпаққа өз жауаптарын іздеуге мәжбүр ететін сұрақтар қоюын жалғастыруда. Бұл адамның ұлылығы жасаған мәтіндерінің көркемдік күшінде ғана емес, сонымен бірге отандастары мен өзіне де қоятын адамгершілік талаптылығында жатыр. Қазақ тілі тірі болғанша, Абай да тірі — ар-ождан, ақыл-парасат пен сұлулықтың дауысы ретінде.