Васко да Гама туралы 18 қызықты мәліметтер

Ұлы географиялық ашылымдар тарихы адамдардың әлем, сауда және өркениеттер арасындағы қашықтық туралы түсінігін өзгертті. XV-XVI ғасырларда еуропалық державалар Шығыстың бай нарықтарына, әсіресе дәмдеуіштерге, жібекке және бағалы тауарларға апаратын теңіз жолдарын іздеді. Португалия навигацияны белсенді дамытқан, мұхит кемелерін жасаған және Африка жағалауларымен экспедициялар жіберген басты елдердің біріне айналды. Осы дәуірдің есімдері арасында Еуропадан Үндістанға Африканы айналып өтетін алғашқы теңіз жолымен байланысты Васко да Гама ерекше көзге түседі. Оның сапарлары Португалияға үлкен мүмкіндіктер әкелді, бірақ сонымен бірге қатаң отарлық саясаттың бір бөлігіне айналды. Сондықтан теңізшінің өмірбаяны тек батыл жүзу тарихы ретінде ғана емес, ашылымдардың әртүрлі халықтарға күрделі ықпалын көрсететін мысал ретінде де қызықты.

1. Васко да Гама Португалияда, шамасы, Синиш қаласында дүниеге келген. Оның нақты туған күні белгісіз, көбіне 1460-жылдар шамасы аталады. Ол әскери қызметпен және король билігімен байланысы бар дворян әулетінен шыққан.
2. Болашақ теңізші Португалия Үндістанға жолды белсенді іздеген дәуірде өмір сүрді. Еуропалықтар құрлықтағы және Жерорта теңізіндегі делдалдарды айналып өтіп, дәмдеуіштерге тікелей қол жеткізгісі келді. Мұндай бағыт орасан пайда мен саяси ықпал уәде етті.
3. Васко да Гама сарай маңындағы кездейсоқ адам болған жоқ. Оның отбасы тәжбен байланыста еді, ал өзі күрделі мемлекеттік міндетті орындауға лайық адам саналды. Король Мануэл I оған елдің сауда жоспарлары тәуелді болған экспедицияны тапсырды.
4. 1497 жылы да Гаманың флотилиясы Лиссабоннан жолға шықты. Бұл сапар құрамына бірнеше кеме, соның ішінде «Сан-Габриэл» флагманы кірді. Сол уақыт үшін бұл өте қауіпті бастама еді, өйткені теңізшілерге аз зерттелген сулармен аса үлкен қашықтықты өтуге тура келді.
5. Португалдар Африка бойымен қозғалып, Қайырлы Үміт мүйісін айналып өтті. Оларға дейін құрлықтың осы оңтүстік шетін Бартоломеу Диаш ашқан болатын, бірақ дәл да Гама экспедициясы жолды Үнді мұхитына қарай әрі жалғастырды. Осылайша бұрынғы зерттеулер нақты сауда бағытына айналды.
6. Жүзу тек батылдықты ғана емес, күрделі навигациялық білімді де талап етті. Теңізшілер астролябияны, компасты, карталарды және алдыңғы экспедициялардың тәжірибесін пайдаланды. Есептегі қате су тапшылығына, ауруларға немесе кеменің апатына әкелуі мүмкін еді.
7. Африканың шығыс жағалауында португалдар дамыған сауда қалаларын кездестірді. Онда араб, парсы, үнді және африкалық көпестермен байланыстар бұрыннан бар болатын. Бұл Үнді мұхиты еуропалықтар келгенге дейін-ақ жанданған сауда кеңістігі болғанын көрсетеді.
8. Малиндиде экспедиция тәжірибелі лоцманның көмегін алды. Ол Үнді мұхитын кесіп өтіп, Үндістанның батыс жағалауына шығуға жәрдемдесті. Муссондарды және жергілікті теңіз жолдарын білмегенде, мұндай өткел әлдеқайда қауіпті болар еді.
9. 1498 жылы Васко да Гама бүгінде Кожикоде деген атпен белгілі Каликутқа жетті. Бұл оқиға еуропалық теңіз саудасы тарихындағы бетбұрыс кезеңге айналды. Португалдар алғаш рет Еуропадан Үндістанға Африканы айналып теңіз арқылы барды.
10. Үнді көпестерімен және Каликут билеушісімен кездесу күрделі болды. Португал сыйлықтары жергілікті нарықтың байлығымен салыстырғанда қарапайым көрінді. Осы себепті сенімді нығайту мүмкін болмады, ал келіссөздер тез арада шиеленісті сипат алды.
11. Португалияға қайту ауыр әрі қайғылы болды. Команданың бір бөлігі аурудан, қажудан және ұзақ жүзудің салдарынан қаза тапты. Қайтыс болғандардың арасында теңізшінің ағасы Паулу да Гама да болды, бұл экспедиция табысын жеке қайғыға айналдырды.
12. Үлкен шығындарға қарамастан, саяхат Португалияға даңқ әкелді. Үндістанға апаратын теңіз жолы дәлелденді, ал бұл дәмдеуіштер саудасына тікелей қатысуға мүмкіндік берді. Осы жағдай Лиссабонның орнын күшейтіп, халықаралық саудадағы күштер тепе-теңдігін өзгертті.
13. Васко да Гама 1502 жылы Үндістанға екінші рет жүзді. Бұл экспедиция тек сауда сапары ғана емес, әскери жорық та болды. Португалия Үнді мұхитында күш арқылы орнығуға ұмтылды, сондықтан флоттың әрекеттері қатыгездікпен қатар жүрді.
14. Да Гаманың бейнесін тек романтикалық деп санауға болмайды. Ол батыл ұйымдастырушы және тәжірибелі басшы болды, бірақ оның жорықтары зорлық-зомбылықпен, жергілікті билеушілерге қысым көрсетумен және монополия үшін күреспен де байланысты. Оның мұрасына қазіргі көзқарас жетістіктерді де, еуропалық экспансияның ауыр салдарын да ескереді.
15. Еңбегі үшін теңізші жоғары атақтар мен құрметке ие болды. Оны Үнді теңізінің адмиралы деп атады, бұл ашылған бағыттың маңызын айқындады. Мұндай марапаттар жеке табысты ғана емес, оның жүзулерінің тәж үшін стратегиялық мәнін де көрсетті.
16. 1524 жылы Васко да Гама Португал Үндістанының вице-королі болып тағайындалды. Ол басқаруда тәртіп орнатып, Португалия билігін нығайту үшін сол жаққа аттанды. Алайда бұл қызметті ұзақ атқаруына мүмкіндік болмады.
17. Теңізші 1524 жылы Үндістанның Кочин қаласында қайтыс болды. Кейін оның сүйегі Португалияға жеткізілді. Бүгінде ол туралы жады Лиссабондағы Жеронимуш монастырымен байланысты, онда португал тарихының көрнекті қайраткерлері жерленген.
18. Васко да Гаманың сапары әдебиет, өнер және тарихи зерттеулер тақырыбына айналды. Әсіресе Луиш де Камоэнстің «Лузиадалар» поэмасы белгілі, онда португал жүзулері ұлы ұлттық жетістік ретінде суреттеледі. Осындай шығармалардың арқасында теңізшінің бейнесі мәдениетте құрғақ жылнама жазбаларынан әлдеқайда берік орнықты.

Васко да Гама тарихқа Еуропа мен Үндістанды Африканы айналып өтетін тікелей теңіз бағытымен байланыстырған адам ретінде енді. Оның жүзуі Португалия үшін техникалық, навигациялық және саяси серпіліс болды. Алайда бұл тұлғаның мәнін тек ашылымдар даңқы арқылы бағалауға болмайды, өйткені олардың артынан қақтығыстар, зорлық-зомбылық және отарлық қысым келді. Сондықтан да Гаманың тарихы ұлы саяхаттар әлемді бір мезетте жасампаз әрі ауыр түрде өзгертетінін еске салады.