Ауа райы құбылыстары адамдарды өзінің күшімен, сұлулығымен және болжап болмайтын ерекшеліктерімен әрдайым таңғалдырып келеді. Олардың кейбірі байқалмай өте шықса, енді біреулері елеулі зардаптарға әкелуі мүмкін. Атмосфералық жауын-шашын түрлерінің арасында бұршақ ерекше орын алады. Бір қарағанда ол жай ғана мұз болып қатқан жаңбыр секілді көрінеді, алайда оның түзілу үдерісі әлдеқайда күрделі. Кейде мұндай мұз түйіршіктері теннис добының көлеміндей болып, үлкен материалдық шығын келтіреді. Осы табиғи құбылысты зерттеу Жер атмосферасында жүретін күрделі процестерді тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
- Бұршақ — найзағайлы бұлттардан түсетін қатты мұз бөлшектері. Олардың көлемі бірнеше миллиметрден бірнеше сантиметрге дейін өзгеруі мүмкін. Сирек жағдайларда өте ірі мұз түйіршіктері де кездеседі.
- Мұндай мұз кесектерінің қалыптасуы үшін жоғары бағытталған қуатты ауа ағындары қажет. Олар болашақ бұршақтың негізін құрайтын бөлшектерді бұлт ішінде ұстап тұрады. Соның арқасында олардың сыртына мұздың жаңа қабаттары жиналады.
- Бұршақ көбінесе будақ-жаңбырлы бұлттарда түзіледі. Дәл осы бұлттар күшті найзағайлармен және нөсерлермен байланысты болады. Мұндай бұлттардың биіктігі бірнеше километрге жетуі мүмкін.
- Әрбір бұршақ түйіршігі кезең-кезеңімен қалыптасады. Алдымен кішкентай мұз өзегінің айналасына ылғал қатып, кейін жаңа қабаттар қосылады. Бұл үдеріс ағаштың жылдық сақиналарының өсуін еске түсіреді.
- Ірі мұз түйіршігін екіге бөлсе, оның ішінде бірнеше қабатты көруге болады. Әр қабат бөлшектің бұлт ішінде қайта-қайта көтеріліп, төмен түскенін көрсетеді. Осындай айналымдар неғұрлым көп болса, мұз кесегі соғұрлым ірі болады.
- Көптеген бұршақтардың диаметрі екі сантиметрден аспайды. Соған қарамастан олар ауыл шаруашылығы дақылдарына елеулі зиян келтіруі мүмкін. Әсіресе жеміс ағаштары мен көкөніс алқаптары қатты зардап шегеді.
- Тіркелген ең ірі бұршақтардың кейбірі грейпфрут көлеміне дейін жеткен. Жекелеген үлгілердің салмағы жарты килограмнан асқан. Мұндай жағдайлар өте сирек кездеседі.
- Мұз түйіршіктерінің жерге түсу жылдамдығы олардың массасы мен пішініне байланысты. Ұсақ бөлшектер салыстырмалы түрде баяу түссе, ірілері сағатына жүздеген километр жылдамдыққа дейін үдей алады. Жерге соғылған кезде олардың энергиясы өте жоғары болады.
- Бұршақ көбінесе көктем мен жаз мезгілдерінде байқалады. Жылы кезеңде қуатты найзағайлы бұлттардың қалыптасуына қолайлы жағдай туады. Дәл осы уақытта атмосфераның тұрақсыздығы артады.
- Жер шарының кейбір аймақтарында мұндай құбылыс әлдеқайда жиі кездеседі. Мысалы, АҚШ, Аргентина және Қытайдың жекелеген өңірлері бұршақтың өзіндік «астаналары» саналады. Бұл жерлерде жойқын дауылдар тұрақты түрде болып тұрады.
- Таулы аймақтарда бұршақтың түсу ықтималдығы жоғары болады. Жер бедері күшті жоғары бағытталған ауа ағындарының пайда болуына ықпал етеді. Бұл ірі мұз түйіршіктерінің қалыптасу мүмкіндігін арттырады.
- Кейде мұндай мұз кесектері жаңбырмен бірге жауады. Басқа жағдайларда олар найзағай және қатты желмен қатар жүреді. Осындай үйлесім қолайсыз ауа райын ерекше қауіпті етеді.
- Автокөліктердің зақымдануы бұршақтың ең жиі кездесетін салдарының бірі болып табылады. Кузовта ойықтар пайда болып, әйнектер сынуы мүмкін. Ірі дауылдардан кейін сақтандыру компаниялары мыңдаған өтініш қабылдайды.
- Ауыл шаруашылығы мұндай құбылыстан үлкен шығынға ұшырайды. Бірнеше минуттың ішінде мұз бөлшектері бірнеше ай бойы өсірілген өнімді жойып жіберуі мүмкін. Әсіресе жүзімдіктер мен жеміс бақтары қатты зардап шегеді.
- Кейбір бұршақтар ерекше пішінге ие болады. Кейде олар тікенекті шарларға немесе бірнеше бөліктің бірігуінен пайда болған кесектерге ұқсайды. Бұған бұлт ішіндегі күрделі қату процестері себеп болады.
- Ежелгі замандарда адамдар бұршақтың пайда болуын тылсым күштердің әрекетімен байланыстырған. Көптеген халықтарда егінді мұз жауыннан қорғауға арналған арнайы ғұрыптар болған. Бүгінде бұл құбылыстың себептері ғылым арқылы жақсы түсіндірілген.
- Метеорологтар қауіпті найзағайларды бақылау үшін радиолокациялық жүйелерді пайдаланады. Заманауи технологиялар ірі бұршақтың пайда болуы мүмкін аймақтарды алдын ала анықтауға мүмкіндік береді. Бұл халықты дер кезінде ескертуге көмектеседі.
- Кейде бұршақ жер бетіндегі ауа температурасы жоғары болған кезде де жауады. Оның себебі мұздың атмосфераның әлдеқайда суық жоғарғы қабаттарында қалыптасуында жатыр. Жерге жеткенге дейін ол толық еріп үлгермейді.
- Қуатты найзағайлы бұлттардың ішінде температура нөлден әлдеқайда төмен болуы мүмкін. Соған қарамастан ылғал аса салқындатылған күйде сақталады. Дәл осы су болашақ бұршақтың негізгі материалына айналады.
- Кейбір мұз түйіршіктерінің қабаттары арасында ауа көпіршіктері болады. Сол себепті олардың түсі ақшыл немесе күңгірт көрінуі мүмкін. Ал мөлдір бөліктер баяу қату процесін көрсетеді.
- Ірі бұршақтар жеңіл материалдардан жасалған шатырларды тесіп жіберуі мүмкін. Кей жағдайларда жылыжайлар, бастырмалар және күн панельдері зақымдалады. Келтірілген шығын мөлшері дауылдың күшіне байланысты болады.
- Ұшқыштар күшті бұршақ пайда болуы мүмкін аймақтардан аулақ жүруге тырысады. Ірі мұз бөлшектерімен соқтығысу ұшақ үшін айтарлықтай қауіп төндіреді. Сондықтан әуе бағыттары жиі өзгертіледі.
- Кейбір мемлекеттерде бұршаққа қарсы арнайы жүйелер қолданылады. Мұз түйіршіктерінің көлемін азайту үшін арнайы зымырандар немесе аэрозоль генераторлары пайдаланылады. Алайда мұндай әдістердің тиімділігі әлі күнге дейін ғылыми пікірталастардың тақырыбы болып отыр.
- Бұршақ кейде тар жолақ түрінде жауады. Бір елді мекен қатты зардап шегіп жатқанда, көрші аумақ мүлде әсерсіз қалуы мүмкін. Бұл найзағай процестерінің жергілікті сипатымен байланысты.
- Күшті дауыл кезінде жер беті қалың мұз қабатымен жабылып қалуы мүмкін. Сырт көзге мұндай көрініс қысқы қар жауғаннан кейінгі жағдайды еске түсіреді. Алайда бұл құбылыс аптап ыстық мезгілде де байқалуы ықтимал.
- Кейбір зерттеушілер ірі бұршақтарды арнайы жинап, олардың құрылымын зерттейді. Мұндай талдау найзағайлы бұлттардың ішінде жүретін процестерді жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді. Алынған мәліметтер ауа райы болжамдарын жетілдіру үшін қолданылады.
- Ғарыштан түсірілген суреттерде бұршақтың өзін тікелей көру мүмкін емес. Дегенмен спутниктер оның пайда болуына себеп болатын қуатты найзағай жүйелерін тіркей алады. Осындай бақылаулар қауіпті ауа райының дамуын қадағалауға көмектеседі.
- Кей жағдайларда мұз бөлшектері электр энергиясының өшуіне себеп болады. Электр желілерінің зақымдануы жарықпен қамтамасыз етуде қиындықтар туғызады. Әсіресе ауылдық өңірлер осындай жағдайларға осал келеді.
- Ірі бұршақ адамдар мен жануарларға жарақат салуы мүмкін. Сондықтан күшті найзағай кезінде сенімді ғимарат ішінде болған жөн. Ашық кеңістіктер мұндай сәттерде қауіпті орынға айналады.
- Кейде бұршақтың жаууы бірнеше минутқа ғана созылады. Соған қарамастан оның салдары өте ауыр болуы мүмкін. Мұндай жағдайда құбылыстың қарқындылығы ұзақтығынан маңыздырақ рөл атқарады.
- Ғылыми зерттеулер климаттың өзгеруі найзағай белсенділігінің сипатына әсер етуі мүмкін екенін көрсетеді. Кейбір өңірлерде ірі бұршақтардың пайда болу ықтималдығы ықтимал қауіп ретінде қарастырылады. Бұл мәселе қазіргі таңда белсенді зерттеліп жатыр.
- Мұз түйіршіктері көбінесе жарқыраған найзағайлармен қатар жүреді. Осындай үйлесім табиғат құбылысын өте әсерлі етеді. Сонымен бірге қауіп деңгейін де айтарлықтай арттырады.
- Күшті бұршақтан кейін коммуналдық қызметтер көшелерді мұздан тазартуға мәжбүр болады. Кейде жолдарда уақытша кептелістер пайда болады. Әсіресе көлік қозғалысы қарқынды қалаларда жағдай күрделене түседі.
- Бұршақтың көлемі әрдайым келтірілетін зиян мөлшерін анықтай бермейді. Желдің жылдамдығы, мұздың тығыздығы және дауылдың ұзақтығы да маңызды рөл атқарады. Осы факторлардың жиынтығы табиғат құбылысының салдарын қалыптастырады.
- Бұршақты зерттеу ғалымдарға атмосферадағы процестерді жақсырақ түсінуге көмектеседі. Жиналған білім болжамдардың дәлдігін арттыруға және ескерту жүйелерін дамытуға пайдаланылады. Соның арқасында адамдар қауіпті ауа райы жағдайларына тиімдірек дайындала алады.
Бұршақ табиғаттағы ең ерекше әрі әсерлі атмосфералық құбылыстардың бірі болып қала береді. Оның қалыптасуы температураның, ылғалдың және ауа ағындарының күрделі өзара әрекеттесуіне байланысты. Қазіргі ғылым бұл процесті зерттеуде үлкен жетістіктерге жеткенімен, найзағай жүйелерінің көптеген қырлары әлі де зерттелуде. Адамзат осындай құбылыстарды неғұрлым жақсы түсінген сайын, олармен байланысты қауіптерді азайту мүмкіндігі де арта түседі.
Добавить комментарий